अग्निपुराणम्

एकनेत्रो द्विनेत्रश्च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः । एकपादर्द्धचन्द्रश्च वलपो योगिनीप्रियः ।। ३१७.

एक डोळा असलेला, दोन डोळे असलेला, तीन शिखा असलेला, लांब हाताचा, एक पाय असलेला, अर्धचंद्र असलेला, वलप आणि योगिनींना प्रिय असलेला —

शक्तीश्वरो महाग्रन्धिस्तर्पकः स्थाणुदन्तुरौ । निधीरो नन्दी पद्मश्च तथान्यः शाकिनीप्रियः ।। ३१७.

शक्तीचा स्वामी, महान गाठ, तर्पक, स्थाणू, दंतुर, धीर, नंदी, पद्म आणि शाकिनींना प्रिय असा दुसरा —

मुखविम्वो भीषणश्च कृतान्तः प्राणसंज्ञकः । तेजस्वी शक्र उदधिः श्रीकण्ठः सिंह एव च ।। ३१७.

मोठ्या तोंडाचा, भयंकर, कृतांत, प्राण नावाचा, तेजस्वी, शक्र, समुद्र, श्रीकंठ आणि सिंहसुद्धा —

शशङ्गो विश्वरूपश्च क्षश्च स्यान्नरसिहकः । सुर्य्यमात्रासमाक्रान्तं विश्वरूपन्तु कारयेत् ।। ३१८.

चंद्रचिन्ह असलेला, विश्वरूप, ‘क्ष’ आणि नरसिंह; सूर्याच्या प्रमाणाने व्यापलेला, विश्वरूप घडवावा.

अंशुमत्संयुतं कृत्वा शशिवीजं विनायुतम् । ईशानमोजसाक्रान्तं प्रथमन्तु समुद्धरेत् ।। ३१८.

अंशुमान याच्याशी एकत्र करून, चंद्रबीज वगळून, ईशानाच्या शक्तीने व्यापलेले, प्रथम ते उचलावे.

. तृतीयं पुरुषं विद्धि दक्षिणं पञ्चमं तथा । सप्तमं वामदेवन्तु सद्योजातन्ततः परं ।। ३१८.

तिसरे पुरुष म्हणून ओळखावे, पाचवे दक्षिण, सातवे वामदेव, आणि त्यानंतर सद्योजात.

रसयुक्तन्तु नवमं ब्रह्मपञ्चकमीरितम् । ओंकाराद्याश्चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्व्वमन्त्रकाः ।। ३१८.

रसयुक्त नववे ब्रह्मपंचक म्हणून ओळखले जाते; सर्व मंत्र ओंकाराने सुरू होतात आणि नमः ने संपतात, चौथ्या पर्यंत.

सद्योदेवा द्वितीयन्तु हृदयञ्चाङ्गसंयुतम् । चतुर्थन्तु शिरो विद्धि ईश्वरन्नामनामतः ।। ३१८.

दुसरे सद्यदेव, हृदय आणि अंगांनी युक्त; चौथे शिर, त्याला ईश्वर नावाने ओळखा.

ऊहकन्तु शिखा ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता । तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रन्तु दशमं मतम् ।। ३१८.

ऊहक हे शिखा म्हणून ओळखावे, विश्वरूपाशी जोडलेले; तो मंत्र आठवा, डोळा दहावा मानला जातो.

अस्त्रं शशी समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्वजः । नमः स्वाहा तथा वौषट् ह्रँ च फट्‌कक्रमेण तु ।। ३१८.

अस्त्र चंद्र म्हणून ओळखले जाते, शिवाला शिखिध्वज म्हणतात; नमः, स्वाहा, वौषट्, ह्रं आणि फट या क्रमाने.

जातिफट्‌कं हृदादीनां प्रासादं मन्त्रमावदे । ईशानाद्रुद्रसंख्यातं प्रोद्धरेच्चांशुरञ्चितम् ।। ३१८.

हृदय वगैरेसाठी जाती-फट, प्रासादमंत्र शेवटपर्यंत; ईशान आणि रुद्र यांची संख्या मोजून, किरणांनी सुशोभित ते उचलावे.

औषधाक्रान्तशिरसमूहकस्योपरिस्थितं । अर्द्धचन्द्रोर्द्धनादश्च विन्दुद्वितयमध्यगं ।। ३१८.

औषधाने व्यापलेल्या ऊहकाच्या शिखेवर, अर्धचंद्र वरती, आणि दोन बिंदूंच्या मध्ये.

तदन्ते विश्वरूपन्तु कृटिलन्तु त्रिधा ततः । एवं प्रासादमन्त्रश्च सर्व्वकर्म्मकरो मनुः ।। ३१८.

त्याच्या शेवटी विश्वरूप, मग त्रिशूळ, तीन भागांत; अशा प्रकारे प्रासादमंत्र सर्व कर्मांसाठी मंत्र आहे.

शिखाबीजं समुद्‌धृत्य फट्कारान्तन्तु चैव फट् । अर्द्धचन्द्रासनं ज्ञेयं कामदेवं ससर्पकम् ।। ३१८.

शिखा बीज उचलून, फटकाराने संपणारे, आणि पुन्हा फट; अर्धचंद्राचे आसन ओळखावे, सर्पासह कामदेव.

महापाशुपतास्त्रन्तु सर्व्वदुष्टप्रमर्द्दनम् । प्रासादः सकलः प्रोक्तो निष्कलः प्रोच्यते ऽधुना ।। ३१८.

महापाशुपत अस्त्र, जे सर्व दुष्टांचा नाश करते; प्रासाद सर्व अंगांनी सांगितला, आता निर्गुण सांगितला जातो.

औषधं विश्वरूपन्तु रुद्राख्यं सूर्य्यमण्डलम् । चन्द्रार्द्धं नादसंयोगं विसंज्ञं कुटिलन्ततः ।। ३१८.

औषधाचं विश्वरूप म्हणजे रुद्र, सूर्याचं मंडळ, अर्धा चंद्र, नादाशी एकरूप, निराकार आणि वाकड्या शेवटाचं असं सांगितलं आहे.

निष्कलोभुक्तिमुक्तौ स्यात्पञ्चाङ्गोऽयं सदाशिवः । अंशुमान् विस्वरुपञ्च आवृतं शून्यरञ्जितम् ।। ३१८.

ही पाच अंगे असलेली सदा शिवाची मूर्ती नेहमी अद्वैत, भोग आणि मुक्ती या अवस्थेत असते; ती तेजस्वी, विश्वरूप, सर्वत्र पसरलेली आणि शून्यतेने रंगलेली आहे.

ब्रह्माङ्गरहितः शून्यस्तस्य मूर्त्तिरसस्तरुः । विघ्ननाशाय भवति पूजितो बालबालिसैः ।। ३१८.

ज्याच्यात ब्रह्माचं अंग नाही, जो रिकामा आहे, त्याची मूर्ती शिरविरहित आहे; तो मुलांना आणि मुलींना पूजिला की विघ्नांचा नाश करणारा होतो.

अंशुमान् विश्वरूपाख्यमूहकस्योपरि स्थितम् । कलाढ्यं सकलस्यैव पूजाङ्गादि च सर्व्वतः ।। ३१८.

तेजस्वी आणि विश्वरूप असलेला तो सूक्ष्मावर विराजमान आहे; कलांनी युक्त, तो सर्वांचा एकत्रित स्वरूप आहे आणि पूजेची अंगे सर्वत्र आहेत.

नरसिंहं कृतान्तस्थं तेजस्विग्राणमूर्द्धगम् । अंशुमानूहकाक्रान्तमधोर्द्धं स्वसलङ्‌घृतम् ।। ३१८.

नरसिंह, काळाच्या शेवटी स्थित, तेजस्वी नाक आणि उंच डोक्याने, तेजाने भरलेला, सूक्ष्मात व्यापलेला, वरखाली स्वतःच्या चिन्हांनी सुशोभित आहे.

चन्द्रार्द्धनादनादानतं ब्रह्मविष्णुविभूषितम् । उदधिं नरसिंहञ्च सूर्य्यमात्राविभेदितम् ।। ३१८.

अर्धचंद्र आणि नाद, नादाने वाकलेला, ब्रह्मा आणि विष्णूने अलंकृत; समुद्र आणि नरसिंह हे सूर्यापासून वेगळे नाहीत.

यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्व्ववत् । ओजाख्यमंशुमद्‌युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत् ।। ३१८.

जेव्हा हे तयार केलं जातं, तेव्हा त्याची ब्रह्माची अंगे पूर्वीसारखीच असतात; पहिलं अक्षर तेजस्वी आणि ओजयुक्त घ्यावं.

अंशुमच्चांशुनाक्रान्तंक द्वितीयं वर्णनायकम् । अंशुमानीश्चरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम् ।। ३१८.

दुसरं मुख्य अक्षर तेजस्वी असून किरणांनी व्यापलेलं आहे; तिसरं, तेजस्वी प्रभू प्रमाणे चालणारं, मुक्ती देणारं आहे.

ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्राणतैजसम् । पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक् ।। ३१८.

सूक्ष्म, किरणांनी व्यापलेलं, वरुणाचं प्राणशक्ती आहे; कमळ, चंद्राने व्यापलेलं, नंदीश एकपाद धारण करणारा आहे.

अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्‌धृतम् । अस्यार्द्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा ।। ३१८.

तेजस्वी, जलाची प्राणशक्ती असलेला, सातवं अक्षर म्हणून घेतला जातो; त्याचं अर्ध, तिसरं, पाचवं आणि सातवं असं घ्यावं.

प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् । अस्यार्द्धंतृतीयञ्चैव पञ्चैमं सप्तमं तथा ।। ३१८.

पहिलं आणि शेवटचं जोडावं, क्षपण करणारा, दहा बियांचं; त्याचं अर्ध, तिसरं, पाचवं आणि सातवं असं घ्यावं.

सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्‌धृदयादिकम् । दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत् ।। ३१८.

सद्योजात नववं आहे, दुसऱ्यापासून हृदय वगैरे येतं; दहा अक्षरी प्रणव आणि शेवटी 'फट्' हे अस्त्र म्हणून घ्यावं.

नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा । द्वितीयादष्टमं यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः ।। ३१८.

इथे ब्रह्माची अंगे नेहमी नमस्कारासह असतात, अन्यथा नाही; दुसऱ्यापासून आठव्या पर्यंत आठ विद्वेष्वर मानले जातात.

अनन्तेशश्च सूक्षमश्च तृतीयश्च शिवोत्तमः । एकमूर्त्त्येकरूपस्तु त्रिमूर्त्तिरपस्तथा ।। ३१८.

अनंतेश आणि सूक्ष्म, तिसरा शिवोत्तम; एक मूर्ती, एक रूप, आणि तसंच त्रिमूर्ती, जलाचा स्वामी.