अग्निपुराणम्

ऊष्मणश्च द्वितीयन्तु अधस्ताद्विनियोजयेत् । स्वरैकादशभिन्नन्तु ऊष्मणान्तं सविन्दुकम् ।। ३१०.

सibilant चा दुसरा अक्षर खाली ठेवावा; सibilant जो बिंदूने संपतो, अकरा स्वरांनी विभागलेला आहे.

पञ्चस्वरसमारूढं ओष्ठसम्पुटयोगतः । द्वितीयमक्षरञ्चान्यज्जिह्वाग्रे तालुयोगतः ।। ३१०.

पाच स्वरांवर आधारलेला, ओठांच्या संयोगातून दुसरा अक्षर तयार होतो; दुसरा, जीभेच्या टोकावरून, तालूशी जोडलेला आहे.

प्रथमं पञ्चमे योज्यं स्वरार्द्धेनोद्‌धृता इमे । ओंकाराद्या नमोन्ताश्च जपेत् स्वाहाग्निकार्य्यके ।। ३१०.

पहिला पाचव्यासोबत जोडावा, हे अक्षर अर्ध्या स्वराने उच्चारावे; ओंकाराने सुरू होऊन 'नम:' ने संपणारे, अग्निकर्मासाठी जपावे.

ओं ह्रीँ ह्रूँ ह्रः हृदयं हां हश्चेति शिरः । ह्रीँ ज्वल ज्वल शिखा स्यात् कवचं हनुद्वयम् । हीँ श्रीँ शून्नेत्रत्रयाय विद्यानेत्रं प्रकीर्त्तितम् क्षौँ हः खौँ हूँ फडस्त्राय गुह्याङ्गानि पुरा न्यसेत् । त्वरिताङ्गानि वक्ष्यामि विद्याङ्गानि श्रृणुष्व मे । आदिद्विहृदयं प्रोक्तं त्रिचतुःशिर इष्यते ।। ३१०.

ॐ, ह्रीं, ह्रूं, ह्रः, हृदय; हां, हः, शिर; ह्रीं ज्वल ज्वल, शिखा; कवच, दोन हनुवटे; हीं, श्रीं, तीन शून्य नेत्रांसाठी, मंत्र नेत्र सांगितले आहे; क्षौं, हः, खौं, हूं, फट, गुप्त अंगांसाठी पूर्वी ठेवावे; आता मी त्वरीत अंग सांगतो, मंत्राचे अंग ऐका; सुरुवातीला 'हृदय' म्हणतात, तीन किंवा चार 'शिर' मानले जातात.

पञ्चषष्ठः शिखा प्रोक्ता कवचं सप्तमाष्टमम् । तोरकन्तु भवेन्तेत्रं नवार्द्धाक्षरलक्षणं ।। ३१०.

पासष्टवे शिखा म्हणतात, सातवे आणि आठवे कवच; तोरक म्हणजे नेत्र, नऊ आणि अर्धा अक्षर हे त्याचे लक्षण आहे.

तोतलेति समाख्याता वज्रतुण्डे ततो भवेत् । ख ख हूँ दशवीजा स्याद्वज्रतुण्डेक्षरलक्षणं ।। ३१०.

'टोटल' असे वज्रतुण्डात नाव दिले आहे; ख ख हूं, दहा बीज, वज्रतुण्ड अक्षराचे लक्षण आहे.

खेचरि ज्वालिनीज्वाले खखेति ज्वालिनीदश । वर्च्चे शरविभीषणि खखेति च शवर्य्यपि ।। ३१०.

खेचरी, ज्वालिनीज्वाला, 'ख ख' हे ज्वालिनीचे दहा; वर्चे, शरविभीषण, 'ख ख' हे शवरीसाठीही आहे.

छे छेदनि करालिनि खखेति च कराल्यपि । वक्षःश्रवद्रवप्लवनी ख ख दूतीप्लवंख्यपि ।। ३१०.

'छे' छेदनासाठी, कराळिनी; 'ख ख' हे कराळीसाठीही; छाती, कान, विरघळणे आणि तरंगणे यासाठी 'ख ख' दूतिप्लव म्हणतात.

स्त्रीबालकारे धुननि शास्त्री वसनवेगिका । क्षे पक्षे कपिले हस हस कपिला नाम दूतिका ।। ३१०.

स्त्री आणि बालकांच्या रूपासाठी 'धुन' हा मंत्र आहे; शास्त्री वसनवेगिका आहे; 'क्षे', 'पक्षे', कपिला, 'हस हस', कपिला नावाची दूतिका आहे.

ह्रूँ तेजोवति रौद्री च मातङ्गरौद्रिदूतिका । पुटे पुटे ख ख खड्गे फट् ब्रह्मकदूतिका ।। ३१०.

'ह्रूं', तेजस्वी रौद्रीसाठी, मातंगरौद्री दूतिका; प्रत्येक पुटात 'ख ख खड्ग फट', ब्रह्मका दूतिका आहे.

वैतालिनि दशार्णाः स्युस्त्यजान्यहिपलालवत् । हृदादिकन्यासादौ स्यान् मध्ये नेत्रे न्यसेत्सुधीः ।। ३१०.

वैतालिनी, दहा भुजांची, जिभेप्रमाणे आणि तालूप्रमाणे सोडावी; हृदयादिक न्यासाच्या सुरुवातीला, मध्ये, डोळ्यांत ठेवावे.

पादादारभ्य मूर्द्धान्तं शिर आरभ्य पादयोः । अङ्घ्निजानूरुगुह्ये च नाभिहृत्‌कण्ठदेशतः ।। ३१०.

पायापासून डोक्यापर्यंत, आणि डोक्यापासून पायापर्यंत; टाच, गुडघे, मांड्या, गुप्तांग, नाभी, हृदय आणि कंठ या ठिकाणी.

वज्रमण्डलमूर्द्धे च अधोद्‌र्ध्वे चादिवीजतः । सोमरूपं ततो गावं धारामृतसुवर्षिणम् ।। ३१०.

डोक्यावर वज्रमंडल, वर आणि खाली, आदिबीजापासून; मग चंद्ररूप, गाई, अमृत आणि सोन्याचा प्रवाह.

विशन्तं ब्रह्मन्ध्रेण साधकस्तु विचिन्तयेत् । मूर्द्धास्यकण्ठहृन्नाभौ गुह्येरुजानुपादयोः ।। ३१०.

साधकाने ब्रह्मरंध्रातून प्रवेश करताना आपले लक्ष डोक्याच्या टोकावर, चेहऱ्यावर, घशावर, हृदयावर, नाभीवर, गुप्त भागावर, गुडघ्यांवर आणि पायांवर केंद्रित करावे.

आदिवीजं न्यसेन्मन्त्री तर्ज्जन्यादि पुनः पुनः । ऊद्‌र्ध्वं सोममधः पद्म शरीरं वीजविग्रहं ।। ३१०.

मंत्रज्ञाने तर्जनीपासून सुरुवात करून मूळ बीज पुन्हा पुन्हा ठेवावे; वर सोम आहे, खाली पद्म आहे, आणि शरीर हे बीजाचा आकार आहे.

योजानाति न मृत्युः स्यात्तस्य न व्याधयो ज्वराः । यजेज्जपेत्तां विन्यस्य ध्यायेद्‌वेवीं शताष्टकम् ।। ३१०.

जो हे जाणतो त्याच्याकडे मृत्यू येत नाही, ना आजार किंवा ताप येतात; त्याने त्या शंभर आठ बीजांचे पूजन, जप, स्थापना आणि ध्यान करावे.

मुद्रा वक्ष्ये प्र्णीताद्याः प्रणीताः पञ्चधा स्मृताः । ग्रथितौ तु करौ कृत्वा मध्येऽङ्गुष्ठौ निपातयेत् ।। ३१०.

मी आता प्रणिता या पासून सुरू होणाऱ्या, पाच प्रकारच्या मुद्रा सांगतो; दोन्ही हात जुळवून अंगठे मधोमध ठेवावेत.

. तर्ज्जनीं मूर्दिध्न संलग्नां विन्यसेत्तां शिरोपरि । प्रणीतेयं समाख्याता हृद्देशे तां समानयेत् ।। ३१०.

तर्जनी डोक्याच्या टोकाला लावून, ती बोट डोक्यावर ठेवावी; हिला प्रणिता असे म्हणतात, आणि ती हळूहळू हृदयाच्या जागी आणावी.

ऊद्‌र्ध्वन्तु कन्यसामध्ये सवीजान्तां विदुर्द्धिजाः । नियोज्य तर्ज्जनीमध्येऽनेकलग्नां परस्पराम् ।। ३१०.

वर, लहान बोटांच्या मधोमध, बीज शेवटी ठेवून, ज्ञानी लोक तर्जनी बोटे एकमेकांना वेगवेगळ्या प्रकारे जुळवून ठेवतात.

ज्येष्ठाग्रं निक्षिपेन्मध्ये भेदनी स प्रकीर्त्तिता । नाभिदेशे तु तां बद्‌ध्वा अङ्गुष्ठानुन्‌क्षिपेत्ततः ।। ३१०.

मधल्या बोटाचा टोक मधोमध ठेवावा, हिला भेदनि म्हणतात; ती नाभीच्या जागी बांधून, मग अंगठे तिथे ठेवावेत.

कराली तु महामुद्रा हृदये योज्य मन्त्रिणः । पुनस्तु पूर्व्ववद् बद्धलग्नां ज्येष्ठां समुत्‌क्षिपेत् ।। ३१०.

कराळी ही महा मुद्रा आहे, ती मंत्रज्ञाने हृदयावर जुळवावी; मग पूर्वीप्रमाणेच मधल्या बोटाला बांधून वर उचलावे.

वज्रतुण्डा समाख्याता वज्रदेशे तु बन्धयेत् । उभाभ्याञ्चैव हस्ताभ्यां मणिबन्धन्तु बन्धयेत् ।। ३१०.

वज्रतुंडा असे नाव आहे; ती वज्राच्या जागी बांधावी. दोन्ही हातांनी मनिबंधावर घट्ट बांधावी.

त्रीणि त्रीणि प्रसार्य्येति वज्रमुद्रा प्रकीर्त्तिता । दण्डः खड्गञ्चक्रगदा मुद्रा चाकारतः स्मृता ।। ३१०.

तीन तीन बोटे पसरवावीत; हिला वज्रमुद्रा म्हणतात. दंड, खड्ग, चक्र आणि गदा या त्यांच्या आकारानुसार मुद्रा समजल्या जातात.

अङ्गष्ठेनाक्रमेत् त्रीणि त्रिशूलञ्चोद्‌र्ध्वतो भवेत् । एकातु मध्यमोद्‌र्ध्वा तु शक्तिरेव विधीयते ।। ३१०.

अंगठ्याने तीन बोटे दाबावीत; वरती त्रिशूळ तयार होतो. फक्त मधले बोट वर केल्यास, ती शक्ती तयार होते.

शरञ्च वरदञ्चापं पाशं भारञ्च घण्टया । शङ्खमङ्कुशमभयं पद्ममष्ट च विंशतिः ।। ३१०.

बाण, वरद, धनुष्य, पाश, वजन, घंटा; शंख, अंकुश, अभय, कमळ — ही आठ आणि वीस मुद्रा आहेत.

अग्निरुवाच दीक्षादि वक्ष्ये विन्यस्य सिंहवज्राकुलेऽब्जके । हे हुति वज्रदन्त पुरु लुलु गर्ज्ज इह सिंहासनाय नमः । तिर्य्यगूद्‌र्ध्वगता रेखाश्चत्वारश्चतुरो भवेत् ।। ३११.

अग्नी म्हणाले: मी दीक्षा सांगतो, सिंह, वज्र, कमळ आणि अब्ज या आसनांमध्ये ठेवून. 'हे हुति वज्रदंत पुरु लुलु गर्ज इथे सिंहासनाला नमस्कार.' आडव्या आणि उभ्या अशा चार रेषा काढाव्यात.

नवभागविभागेन कोष्ठकान् कारयेद्‌बुधः । ग्राह्या दिशागताः कोष्ठा विदिशासु विनाशयेत् ।। ३११.

नऊ भागांत विभागून, ज्ञानी माणसाने चौकोन तयार करावेत; दिशेला लागलेले चौकोन घ्यावेत, आणि कोपऱ्यांतील चौकोन काढून टाकावेत.

वाह्ये वै कोष्ठकोणेषु वाह्यरेखाष्टकं स्मृतम् । वाह्यरेखा भवेद्वका द्विभङ्गा कारयेद्‌बुधः ।। ३११.

बाहेरील चौकोनांच्या कोपऱ्यांमध्ये आठ बाह्य रेषा असतात; बाह्य रेषेला वका म्हणतात, ती दोन वळणांनी तयार करावी.

वज्रस्य मध्यमं श्रृङ्गं द्विधार्धतः । वाह्यरेखा भवेद्वक्रा द्विभङ्गा कारयेद्‌बुधः ।। ३११.

वज्राचा मधला शिंग दोन भागांत विभागले जाते; बाह्य रेषेला वका म्हणतात, ती दोन वळणांनी तयार करावी.