अग्निपुराणम्

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु। पादयोश्च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

शरीरात — डोके, कपाळ, तोंड, हृदय, नाभी, गुप्तांग, गुडघे आणि पाय — येथे दहा रूपांचा आत्मा, इंद्र, सर्वत्र व्यापलेला आहे.

अङ्‌गुष्टकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च। शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

दोन्ही अंगठ्यांत अग्नी आहे; तर्जनीपासून इतर बोटांत क्रमाने; डोके, कपाळ, तोंड; हृदय, नाभी, गुप्तांग आणि गुडघे येथे.

पादयोरेकादशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च। चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायुकः

दोन्ही पायांत एकादश रूप: मन, कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा, नाक, वाणी, हात, पाय आणि मलद्वार.

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये। तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

उपस्थ, मन, जे सर्वत्र व्यापलेले आहे; कान दोन्ही अंगठ्यांत; तर्जनीपासून आठ क्रमाने; बाकीचे दोन्ही तळव्यांत ठेवावे.

उत्तमाङ्गललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके। ऊरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात् ।। ३७ विष्णुर्म्मधुहरश्चैव त्रिविक्रमकवामनौ। श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

वरच्या अंगावर, कपाळ, तोंड, हृदय, नाभी, मग गुप्तांग; दोन्ही मांड्या, तसेच पिंड्या, घोटे आणि पाय — येथे अनुक्रमे विष्णु, मधुसूदन, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, हृषीकेश आणि पद्मनाभ आहेत.

दामोदरः केशवश्च नारायणस्ततः परः। माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

दामोदर, केशव, मग पुढे श्रेष्ठ नारायण, त्यानंतर माधव आणि गोविंद — अशा प्रकारे सर्वत्र व्यापणाऱ्या विष्णूचं प्रतिष्ठापन करावं.

अङ्‌गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ। शिरः शिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

अंगठ्यांवर, तळहातावर, पायांवर, गुडघ्यांवर, कंबरेवर, डोक्यावर, शिखरावर, कंबरेवर, गुडघ्यांवर आणि पायांवर — या सर्व ठिकाणी प्रतिष्ठा करावी.

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्‌विंशव्यूहकस्तथा। पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

बारा प्रकारचं आत्मत्त्व, पंचविंशीतत्त्व, आणि सहाव्या क्रमाचं स्वरूप; पुरुष, धीर, अहंकार, मन, चित्त आणि शब्दाचं तत्त्व.

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस्तथा। चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायवः

त्याचप्रमाणे स्पर्श, चव, रूप, वास; कान, त्वचा, डोळे, जीभ, नाक, वाणी, हात, पाय आणि मलमूत्राचे मार्ग.

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च। पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

जननेंद्रिय, पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश देखील; सर्वत्र व्यापणाऱ्या पुरुषाचं प्रतिष्ठापन करून, अंगठ्यापासून सुरू होणारी दहा तत्त्वं ठेवावीत.

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके। मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोदूतौ

इतर उरलेली तत्त्वं तळहातावर, डोक्यावर आणि कपाळावर ठेवावीत; तोंड, हृदय, नाभी, गुप्तांग, मांड्या, पिंड, पाय आणि इंद्रियांचे दोन दूत — या सर्व ठिकाणी प्रतिष्ठा करावी.

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूद्‌र्ध्नि च क्रमात्। परश्च पुरुषात्मादौ षड्‌विंशे पूर्ववत्परम्

पाय, गुडघे, मांड्या, हृदय आणि डोक्यावर अनुक्रमे; आणि पुरुषात्म्यापासून सुरू होणाऱ्या, सहाव्या क्रमाच्या, पूर्वीप्रमाणेच श्रेष्ठ तत्त्वांची प्रतिष्ठा करावी.

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्‌बुधः। पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

एकमेकात गुंफलेल्या मंडलाचा ध्यान करून, ज्ञानीजनांनी प्रकृतीची पूजा करावी; पूर्व, दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर दिशांना, हृदय व इतर अंगांची पूजा करावी.

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत्। दिक्‌पालांश्च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश्च मध्यतः

अस्त्र, आग्नेय व इतर कोपऱ्यांत, गरुड वगैरे पूर्वीप्रमाणे; दिशांचे रक्षक वेगळ्या प्रकारे, आणि मध्यभागी त्रिव्यूह अग्नी प्रतिष्ठित करावा.

पूर्वादिदिग्‌बलावासोराज्यादिभिरलङ्‌कृतः। कर्णिकायां नाभसश्च मानसः कर्णिकास्थितः

पूर्व दिशेपासून सुरू होणाऱ्या दिशांच्या अधिपतींच्या निवासस्थानी तुप वगैरेने अलंकृत; कर्णिकेत आणि आकाशात, मानसिक देवता कर्णिकेत स्थिर असते.

विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च। सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैरपि च पञ्चभिः

सर्वांच्या स्थितीसाठी आणि तुपयज्ञाच्या विजयासाठी विश्वरूपाची पूजा करावी; सर्व व्यूहांनी आणि पाच अंगांनी युक्त अशा स्वरूपाची आराधना करावी.

गरुडद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात्। विष्वक्‌सेनं यजेन्नाम्ना वै बीजं व्योमसंस्थितम्

गरुड वगैरे आणि इंद्र वगैरे यांच्या साह्याने सर्व इच्छित फळ मिळतात; विश्वक्सेनाचं नाव घेऊन, आकाशात स्थिर असलेल्या बीजाची पूजा करावी.

नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकम्। अञ्चलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा

नारद म्हणाले — मी आता मुद्रांच्या लक्षणांची, त्यांचं सान्निध्य वगैरे प्रकारांची माहिती सांगतो; पहिली मुद्रा म्हणजे अंजली, ती हृदयापासून करावी.

ऊद्धर्वाङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्द्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनम्। सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोद्धर्वे प्रकीर्त्तितः

अंगठे वर उचलून, डाव्या हाताची मुठ आणि उजव्या अंगठ्याचं बांधणं; डाव्या हाताचा अंगठा अशा प्रकारे वर उचललेला असतो.

तिस्नः साधरणा व्यूहे अथासाधारणा इमाः। कनिष्ठादिविमोकेन अष्टौ मुद्रा यथाक्रमम्

तीन मुद्रा व्यूहात सर्वसाधारण असतात, आणि या बाकीच्या खास आहेत; लहान बोटापासून सोडल्यावर, एकूण आठ मुद्रा अनुक्रमे तयार होतात.

अष्टानां पूर्व्वबीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत्। अङ्गुष्ठेन कनिष्ठान्तं नामयित्वाङ्गुलित्रयम्

या आठ मुख्य बीजांचा क्रम नीट लक्षात घ्यावा; अंगठ्यापासून लहान बोटापर्यंत तीन बोटं वाकवावीत.

ऊद्ध्‌र्वं कृत्वा सम्मुखञ्च थीजाय नवमाय वै। वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्द्धं नामयेच्छनैः

वर उचलून आणि समोर ठेवून नववी मुद्रा करावी; मग डावा हात वर करून, तो हळूहळू अर्धा वाकवावा.

वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गानाञ्च क्रमादिमाः। एकैकां मोचयेद् बद्‌ध्वा वाममुष्टौ तथाङ्‌गुलीम्

वराहाची मुद्रा स्मरणात ठेवावी, आणि या अंगांच्या क्रमाची सुरुवात अशीच आहे; प्रत्येक बोट बांधून, डाव्या मुठीतून ती सोडावी.

आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेत्येवमेव च। ऊद्‌र्ध्वाङ्‌गुष्ठो वाममुष्टिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्

पूर्वीची मुद्रा उजव्या हाताने घट्ट आवळावी; अंगठा वर उचलावा आणि डावा हात मुठीत धरावा. असे केल्याने मुद्रा पूर्ण होते.

नारद उवाच अभिषेकं प्रवक्ष्यामि यथाचार्य्यस्तु पुत्रकः। सिद्धिबाक् साधको येन रोगी रोगाद्विमुच्यते

नारद म्हणाले: मी तुला अभिषेकाची विधी सांगतो, जशी गुरु आपल्या शिष्याला शिकवतो. या विधीने साधकाला सिद्धी मिळते आणि आजारी माणूस रोगातून मुक्त होतो.

राज्यं राजा सुतं स्त्रीञ्च प्राप्नुयान्मलनाशनम्। मूर्त्तिकुम्भान् सुरत्नाढ्यः मध्यपूर्वादितो न्यसेत्

या विधीने राजा राज्य मिळवतो, पुत्र आणि स्त्रिया मिळतात, तसेच दोषांचा नाश होतो. मातीच्या कलशात रत्ने भरून मध्य, पूर्व आणि इतर दिशा येथे ठेवावीत.

सहस्त्रावर्त्तितान् कुर्य्यादथवा शतवर्त्तितान्। मण्डपे मण्डले विष्णुं प्राच्यैशान्याञ्च पीठके

हजार किंवा शंभर प्रदक्षिणा कराव्यात. मंडपात किंवा मंडलावर, विष्णूला पूर्व आणि ईशान्य दिशेला आसनावर स्थापित करावे.

निवेश्य शकलीकृत्य पुत्रकं शाधकादिकम्। अभिषेकं समभ्यर्च्च्य कुर्य्याद्‌गीतादिपूर्वकम्

पुत्र, साधक आणि इतरांना योग्य जागी बसवून, गाणे वगैरे करून अभिषेक नीट करावा.

दद्याच्च योगपीठादींस्त्वनुग्राह्यास्त्वया नराः। गुरुस्च समायान् ब्रूयाद्‌गुप्तः शिष्योथ सर्वभाक्

योगपीठ वगैरे द्यावे; जे लोक तुझ्या कृपेचे पात्र आहेत त्यांनाही द्यावे. गुरु एकत्र जमल्यावर, सर्व काही गुप्तपणे शिष्याला सांगावे.