अग्निपुराणम्

पूर्व्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरोऽष्टभुजोऽसितः । चतुर्बाहुमुखः पीतः सद्योजातश्च पश्चिमे ॥ ३०४.

पूर्वेला टाट्पुरुष पांढरा असतो; अघोर आठ हातांचा आणि काळा; पश्चिमेला चार हातांचा, पिवळ्या मुखाचा सद्योजात असतो.

वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजोऽरुणः । सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्व्वदः सितः ॥ ३०४.

वामदेव स्त्रीसंगात रमणारा, चार तोंडांचा आणि चार हातांचा, लाल रंगाचा असतो; ईशान्येला पाच तोंडांचा, सर्व काही देणारा ईशान पांढरा असतो.

इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्म्मर्च्चयेत् । सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्व्वादौ दिशि पूजयेत् ॥ ३०४.

हवी ती अंगे योग्य क्रमाने, अनंत आणि सूक्ष्म स्वरूपात पूजावीत; सिद्धेश्वर, एक डोळ्याचा, पूर्व दिशेला प्रथम पूजावा.

एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् । ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः ॥ ३०४.

एकरुद्र, तीन डोळ्यांचा, श्रीकंठ आणि शिखंडी; ईशान्य वगैरे दिशांना विद्येचे अधिपती कमळावर बसलेले असतात.

श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तोऽरुणः सितः । शूलाशनिशरेष्वासवाहवश्चतुराननाः ॥ ३०४.

पांढरा, पिवळा, पांढरा, लाल, धुरकट, लाल, तांबूस, पांढरा; त्रिशूळ, वज्र, बाण, धनुष्य आणि चार तोंड असलेले.

उमा चण्डीशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः । वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत् ॥ ३०४.

उमा, चंडीश, नंदीश, महाकाळ, गणेश्वर; वृषभ, भृंग, ऋटि, स्कंद यांची उत्तर दिशेला प्रथम पूजा करावी.

कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां । शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूर्व्वादौ देवमर्च्य च ॥ ३०४.

वज्र, भाला, काठी, तलवार, फास, ध्वज, गदा, त्रिशूळ, चक्र; पूर्व दिशेला कमळ आणि देवतेची प्रथम पूजा करावी.

ततोऽधिवासितं शिष्यं पाययेद् गव्यपञ्चकम् । आचान्तं प्रोक्ष्य नेत्रान्तैर्नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत् ॥ ३०४.

मंत्रांनी शुद्ध केलेले, शिष्याला गायीचे पंचगव्य द्यावे; तोंड धुऊन, पाणी शिंपडावे आणि डोळ्यांवर डोळ्यांनी बांधावे.

द्वारे प्रवेशयेच्छिष्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे । सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद् गुरुः ॥ ३०४.

शिष्याला दारातून आत आणावे, नंतर मंडपाच्या दक्षिणेला न्यावे; आसन वगैरे कुशावर बसवून गुरु तिथे त्याला शुद्ध करतो.

आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे लयः क्रमात् । पुनरुत्पादयेच्छिष्यं सृष्टिमार्गेण देशिकः ॥ ३०४.

सर्व तत्वे मागे घेऊन, परम सत्यात विलीन करावे; मग गुरु सृष्टीच्या मार्गाने शिष्याची पुन्हा निर्मिती करतो.

न्यासं शिष्ये ततः कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् । पश्चिमद्वारमानीय क्षेपयेत् कुसुमाञ्जलिम् ॥ ३०४.

न्यास केल्यावर शिष्याला प्रदक्षिणा घालावी; पश्चिम दरवाजाशी नेऊन, फुलांची अंजळी अर्पण करावी.

यस्मिन् पतन्ति पुष्पाणि तन्नामाद्यं विनिर्द्दिशेत् । पार्श्वे यागभुवः खाते कुण्डे सन्नाभिमेखले ॥ ३०४.

फुले जिथे पडतात, तिथे मुख्य नाव सांगावे; यज्ञभूमीच्या बाजूला, खड्ड्यात, नाभीसारख्या जागेत.

शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्च्चयेत् । ध्यानेनात्मनि तं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात् ॥ ३०४.

शिवाग्नी उत्पन्न करून पूजा करावी, पुन्हा शिष्याबरोबर पूजा करावी; ध्यानाने शिष्याला स्वतःत एकत्र करून हळूहळू विलयन करावे.

पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश्च मन्त्रितान् । पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद् हृदयादिभिः ॥ ३०४.

पुन्हा निर्माण करून, मंत्रांनी शुद्ध केलेली दुर्वा शिष्याच्या हातात द्यावी; पृथ्वीपासून सुरू होणारी तत्वे हृदयादी मंत्रांनी होमावीत.

एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत् । हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्य्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत् ॥ ३०४.

प्रत्येकाचे शंभर वेळा हवन करून, आकाशमूळ मंत्राने होम करावा; नंतर पूर्णाहुती द्यावी आणि अस्त्राने आठ आहुती द्याव्यात.

प्रायश्चित्तं विशुद्ध्यर्थं ततः शेषं समापयेत् । कुम्भं समन्त्रितं प्रार्च्यं शिशुं पीठेऽभिषेचयेत् ॥ ३०४.

शुद्धीसाठी प्रायश्चित्त करून उरलेले पूर्ण करावे; मंत्रांनी पूजलेला कलश, आसनावर बसलेल्या बालकावर अभिषेक करावा.

अग्निरुवाच जपन् वै पञ्चपञ्चाशद्विष्णुनामानि यो नरः । मन्त्रजप्यादिफलभाक् तीर्थेष्वर्चादि चाक्षयम् ।। ३०५.

अग्नी म्हणाला: जो मनुष्य विष्णूची पंचावन्न नावे जपतो, त्याला मंत्रजप व पूजेचे फळ मिळते आणि तीर्थस्थळी ते फळ कधीही नष्ट होत नाही.

पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायाञ्च गदाधरम् । राघवञ्चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम् ।। ३०५.

पुष्कर येथे कमळासारख्या डोळ्यांचा, गया येथे गदाधारी, चित्रकूटावर राघव, आणि प्रभास येथे दैत्यांचा संहार करणारा यांची पूजा करावी.

जयं जयन्त्यां तद्वच्च जयन्तं हस्तिनापुरे । वाराहं वर्द्धमाने च काश्मीरे चक्रपाणिनम् ।। ३०५.

जयंती येथे विजयाची पूजा करावी, हस्तिनापूर येथे जयंताची, वर्धमान येथे वराह अवताराची, आणि काश्मीरमध्ये चक्रधारीची.

जनार्द्दनञ्च कुब्जाम्रे मथुरायाञ्च केशवम् । कुब्जाम्रके हृषीकेशं गङ्गाद्वारे जटाधरम् ।। ३०५.

कुब्जाम्र येथे जनार्दन, मथुरा येथे केशव, पुन्हा कुब्जाम्र येथे हृषीकेश, आणि गंगाद्वार येथे जटाधारी यांची पूजा करावी.

शालग्रामे महायोगं हरिं गोवर्द्धनाचले । पिण्डारके चतुर्ब्बाहुं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम् ।। ३०५.

शाळग्राम येथे महान योगी हरि, गोवर्धन पर्वतावर हरि, पिंडारक येथे चतुर्भुज, आणि शंखोद्धार येथे शंखधारी यांची पूजा करावी.

वामनञ्च कुरुक्षेत्रे यमुनायां त्रिविक्रमम् । विश्वेश्वरं तथा शोणे कपिलं पूर्व्वसागरे ।। ३०५.

कुरुक्षेत्रात वामन, यमुनेवर त्रिविक्रम, शोन नदीवर विश्वेश्वर, आणि पूर्व समुद्रावर कपिल यांची पूजा करावी.

विष्णुं महोदधौ विद्याद्गङ्गासागरसङ्गमे । वनमालञ्च किष्किन्ध्यां देवं रैवतकं विदुः ।। ३०५.

महासागरात, गंगा-सागर संगमावर विष्णू, किष्किंधा येथे वनमाळी, आणि रैवतक पर्वतावर देवाची ओळख ठेवावी.

काशीतटे महायोगं विरजायां रिपुञ्जयम् । विशाखयूपे ह्यजितन्नेपाले लोकभावनम् ।। ३०५.

काशीच्या काठी महान योगी, विरजा येथे शत्रूंचा विजेता, विशाखयूप येथे अजित, आणि नेपाळमध्ये लोकांची निर्मिती करणारा यांची पूजा करावी.

द्वारकायां विद्धि कृष्णं मन्दरे मधुसूदनम् । लोकाकुले रिपुहरं शालग्रामे हरिं स्मरेत् ।। ३०५.

द्वारका येथे कृष्ण, मंदार पर्वतावर मधुसूदन, जगातील गोंधळात शत्रूंचा नाश करणारा, आणि शाळग्राम येथे हरि यांची आठवण ठेवावी.

पुरुषं पूरुषवटे विमले च जगत्प्रभुं । अनन्तं सैन्धवारण्ये दण्डके शार्ङ्गधारिणम् ।। ३०५.

पुरुषवट येथे परम पुरुष, विमल येथे जगाचा स्वामी, सिंधूच्या जंगलात अनंत, आणि दंडकारण्यात शार्ङ्गधारी यांची पूजा करावी.

उत्पलावर्त्तके शौरिं नर्म्मदायां श्रियः पतिं । दामोदरं रैवतके नन्दायां जलशायिनं ।। ३०५.

उत्पलावर्तक येथे शौरी, नर्मदा नदीवर लक्ष्मीपती, रैवतक येथे दामोदर, आणि नंदा नदीवर जलशायी यांची पूजा करावी.

गोपीश्वरञ्च सिन्ध्वव्धौ माहेन्द्रे चाच्युतं विदुः । सह्याद्रौ देवदेवेशं वैकुण्ठं मागधे वने ।। ३०५.

सिंधूच्या मुखावर गोपींचा स्वामी, माहेंद्र पर्वतावर अच्युत, सह्याद्री पर्वतावर देवांचा देव, आणि मगधच्या जंगलात वैकुंठ यांची पूजा करावी.

सर्व्वपापहरं विन्ध्ये औड्रे तु पुरुषोत्तमम् । आत्मानं हृदये विद्धि जपतां भुक्तिमुक्तिदम् ।। ३०५.

विंध्य पर्वतावर सर्व पापांचा नाश करणारा, औद्र देशात पुरुषोत्तम, आपल्या हृदयात आत्म्याची ओळख ठेवावी, कारण तो जप करणाऱ्यांना भोग आणि मुक्ती देतो.