अग्निपुराणम्

आत्मानं योजयित्वोर्द्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले । संशोष्य दग्धवा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च ॥ ३०४.

स्वतःचे मन वर नेऊन, शिखेच्या शेवटी बारा बोटांवर स्थिर करावे. मग आपले शरीर कोरडे व जळलेले करून, अमृताने ते ओथंबवावे.

ध्यात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् । कृत्वैवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्च्चनमारभेत् ॥ ३०४.१५ क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः । मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गनि तेषु सर्व्वास्तु मूर्त्तयः ॥ ३०४.

त्या ठिकाणी दिव्य रूपाचे ध्यान करून, त्यात आपले मन एकरूप करावे. असे केल्याने आत्मशुद्धी होते आणि मग न्यास व पूजा सुरू करावी. पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर या दिशांना काळ्या, पांढऱ्या, श्याम, लाल आणि पिवळ्या झाडांचे क्रमाने स्थान असते. मंत्राच्या अक्षरांसह दंड व अंग, सर्व रूपे त्यात असतात.

अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्व्वतः । न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्द्धसु ॥ ३०४.

अंगठ्यापासून लहान बोटापर्यंत सर्व अंगांवर न्यास करावा. मंत्राचे अक्षर पाय, गुप्तांग, हृदय, तोंड आणि डोक्यावर ठेवावे.

व्यापकं न्यस्य मूर्द्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् । रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकोणजान् ॥ ३०४.

मंत्राचा व्यापक भाग डोक्यापासून खाली न्यास करावा. मूळ आणि अंगांचे न्यास करावे. कोपऱ्यांवरील आसने लाल, पिवळी, श्याम आणि काळी असतात.

स्वाङ्गान्मन्त्रैर्न्यसेद् गात्राण्यधर्म्मादीनि दिक्षु च । तत्र पद्मञ्च सूर्य्यादिमण्डल त्रितयं गुणान् ॥ ३०४.

मंत्रांनी स्वतःच्या अंगांचे न्यास शरीरावर व दिशांमध्ये करावे. तिथे कमळ, सूर्य आणि तीन मंडले, तसेच गुण ठेवावेत.

पूर्व्वादिपत्रे वामाद्या नवमी कर्णिकोपरि । वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्री काली कलविकारिणी ॥ ३०४.

पूर्वेकडील आणि इतर पाकळ्यांवर, डावीकडून सुरुवात करून, नववी पाकळी गर्भावर असते. वामा, ज्येष्ठा, नंतर रौद्री, काली, कलविकारिणी अशा क्रमाने असतात.

बलविकारिणी चाथ बलप्रमथनी तथा । सर्व्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी ॥ ३०४.

मग बलविकारिणी, त्यानंतर बलप्रमथिनी, सर्वभूतदामिनी आणि नववी म्हणजे मनोन्मनी.

श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता । कृष्णारुणाश्च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात् ॥ ३०४.

पांढरी, लाल, फिकट, पिवळी, श्याम, अग्निसारखी, काळी आणि तांबूस — या सर्व शक्ती ज्वाळारूपात क्रमाने ध्यानात घ्याव्यात.

अनन्तयोगपीठे च आवाह्याथ हृदब्जतः । स्फटिकाभं चतुर्बाहुं फलशूलधरं शिवम् ॥ ३०४.

अनंत योगपीठावर, हृदयकमळातून, स्फटिकासारखा, चार हातांचा, फळ आणि त्रिशूल धारण केलेला शिव, आवाहन करावा.

साभयं वरदं पञ्चवदनञ्च त्रिलोचनम् । पत्रेषु मूर्त्तयः पञ्च स्थाप्यास्तत्पुरुषादयः ॥ ३०४.

भीती आणि वर देणारा, पाच तोंडांचा, तीन डोळ्यांचा, टाट्पुरुष वगैरे रूपे पानांमध्ये स्थापित करावीत.

पूर्व्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरोऽष्टभुजोऽसितः । चतुर्बाहुमुखः पीतः सद्योजातश्च पश्चिमे ॥ ३०४.

पूर्वेला टाट्पुरुष पांढरा असतो; अघोर आठ हातांचा आणि काळा; पश्चिमेला चार हातांचा, पिवळ्या मुखाचा सद्योजात असतो.

वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजोऽरुणः । सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्व्वदः सितः ॥ ३०४.

वामदेव स्त्रीसंगात रमणारा, चार तोंडांचा आणि चार हातांचा, लाल रंगाचा असतो; ईशान्येला पाच तोंडांचा, सर्व काही देणारा ईशान पांढरा असतो.

इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्म्मर्च्चयेत् । सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्व्वादौ दिशि पूजयेत् ॥ ३०४.

हवी ती अंगे योग्य क्रमाने, अनंत आणि सूक्ष्म स्वरूपात पूजावीत; सिद्धेश्वर, एक डोळ्याचा, पूर्व दिशेला प्रथम पूजावा.

एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् । ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः ॥ ३०४.

एकरुद्र, तीन डोळ्यांचा, श्रीकंठ आणि शिखंडी; ईशान्य वगैरे दिशांना विद्येचे अधिपती कमळावर बसलेले असतात.

श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तोऽरुणः सितः । शूलाशनिशरेष्वासवाहवश्चतुराननाः ॥ ३०४.

पांढरा, पिवळा, पांढरा, लाल, धुरकट, लाल, तांबूस, पांढरा; त्रिशूळ, वज्र, बाण, धनुष्य आणि चार तोंड असलेले.

उमा चण्डीशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः । वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत् ॥ ३०४.

उमा, चंडीश, नंदीश, महाकाळ, गणेश्वर; वृषभ, भृंग, ऋटि, स्कंद यांची उत्तर दिशेला प्रथम पूजा करावी.

कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां । शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूर्व्वादौ देवमर्च्य च ॥ ३०४.

वज्र, भाला, काठी, तलवार, फास, ध्वज, गदा, त्रिशूळ, चक्र; पूर्व दिशेला कमळ आणि देवतेची प्रथम पूजा करावी.

ततोऽधिवासितं शिष्यं पाययेद् गव्यपञ्चकम् । आचान्तं प्रोक्ष्य नेत्रान्तैर्नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत् ॥ ३०४.

मंत्रांनी शुद्ध केलेले, शिष्याला गायीचे पंचगव्य द्यावे; तोंड धुऊन, पाणी शिंपडावे आणि डोळ्यांवर डोळ्यांनी बांधावे.

द्वारे प्रवेशयेच्छिष्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे । सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद् गुरुः ॥ ३०४.

शिष्याला दारातून आत आणावे, नंतर मंडपाच्या दक्षिणेला न्यावे; आसन वगैरे कुशावर बसवून गुरु तिथे त्याला शुद्ध करतो.

आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे लयः क्रमात् । पुनरुत्पादयेच्छिष्यं सृष्टिमार्गेण देशिकः ॥ ३०४.

सर्व तत्वे मागे घेऊन, परम सत्यात विलीन करावे; मग गुरु सृष्टीच्या मार्गाने शिष्याची पुन्हा निर्मिती करतो.

न्यासं शिष्ये ततः कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् । पश्चिमद्वारमानीय क्षेपयेत् कुसुमाञ्जलिम् ॥ ३०४.

न्यास केल्यावर शिष्याला प्रदक्षिणा घालावी; पश्चिम दरवाजाशी नेऊन, फुलांची अंजळी अर्पण करावी.

यस्मिन् पतन्ति पुष्पाणि तन्नामाद्यं विनिर्द्दिशेत् । पार्श्वे यागभुवः खाते कुण्डे सन्नाभिमेखले ॥ ३०४.

फुले जिथे पडतात, तिथे मुख्य नाव सांगावे; यज्ञभूमीच्या बाजूला, खड्ड्यात, नाभीसारख्या जागेत.

शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्च्चयेत् । ध्यानेनात्मनि तं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात् ॥ ३०४.

शिवाग्नी उत्पन्न करून पूजा करावी, पुन्हा शिष्याबरोबर पूजा करावी; ध्यानाने शिष्याला स्वतःत एकत्र करून हळूहळू विलयन करावे.

पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश्च मन्त्रितान् । पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद् हृदयादिभिः ॥ ३०४.

पुन्हा निर्माण करून, मंत्रांनी शुद्ध केलेली दुर्वा शिष्याच्या हातात द्यावी; पृथ्वीपासून सुरू होणारी तत्वे हृदयादी मंत्रांनी होमावीत.

एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत् । हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्य्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत् ॥ ३०४.

प्रत्येकाचे शंभर वेळा हवन करून, आकाशमूळ मंत्राने होम करावा; नंतर पूर्णाहुती द्यावी आणि अस्त्राने आठ आहुती द्याव्यात.

प्रायश्चित्तं विशुद्ध्यर्थं ततः शेषं समापयेत् । कुम्भं समन्त्रितं प्रार्च्यं शिशुं पीठेऽभिषेचयेत् ॥ ३०४.

शुद्धीसाठी प्रायश्चित्त करून उरलेले पूर्ण करावे; मंत्रांनी पूजलेला कलश, आसनावर बसलेल्या बालकावर अभिषेक करावा.

अग्निरुवाच जपन् वै पञ्चपञ्चाशद्विष्णुनामानि यो नरः । मन्त्रजप्यादिफलभाक् तीर्थेष्वर्चादि चाक्षयम् ।। ३०५.

अग्नी म्हणाला: जो मनुष्य विष्णूची पंचावन्न नावे जपतो, त्याला मंत्रजप व पूजेचे फळ मिळते आणि तीर्थस्थळी ते फळ कधीही नष्ट होत नाही.

पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायाञ्च गदाधरम् । राघवञ्चित्रकूटे तु प्रभासे दैत्यसूदनम् ।। ३०५.

पुष्कर येथे कमळासारख्या डोळ्यांचा, गया येथे गदाधारी, चित्रकूटावर राघव, आणि प्रभास येथे दैत्यांचा संहार करणारा यांची पूजा करावी.

जयं जयन्त्यां तद्वच्च जयन्तं हस्तिनापुरे । वाराहं वर्द्धमाने च काश्मीरे चक्रपाणिनम् ।। ३०५.

जयंती येथे विजयाची पूजा करावी, हस्तिनापूर येथे जयंताची, वर्धमान येथे वराह अवताराची, आणि काश्मीरमध्ये चक्रधारीची.