अग्निपुराणम्

प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्म्मेन्द्रियाणि च । सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः ॥ ३०४.

प्राण वगैरे पाच वायू, ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये; हे सर्व पाच अक्षरी ब्रह्म आहे, तसेच आठ अक्षरी शेवटही.

गव्येन प्रोक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं । तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः ॥ ३०४.

मंत्राने सांगितल्याप्रमाणे, दीक्षा होणाऱ्या जागी गायीच्या दूधाने शिंपडावे. तंत्रानुसार सर्व तयारी करून, योग्य पद्धतीने शिवाची पूजा करावी.

मूलमूर्त्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् । कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा ॥ ३०४.

मूळ, मूर्ती, अंग आणि विद्या यांचा उपयोग करून, तांदूळ वगैरे अर्पण करून, चरू तयार करावा. त्यासाठी घेतलेले दूध नंतर तीन भागांत विभागावे.

निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्योऽन्यद् भजेद्‌गुरुः । आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्छिष्याय देशिकः ॥ ३०४.

त्यातील एक भाग होम करून, दुसरा भाग शिष्याला द्यावा. गुरूंनी पाणी पिऊन, मन एकाग्र करून, उरलेला भाग शिष्याला द्यावा.

दन्तकाष्ठं हृदा जप्तंक्षीरवृक्षादिसम्भवम् । संशोध्य दन्तान् संक्षीप्त्वा प्रक्षाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि ॥ ३०४.

दूध देणाऱ्या झाडाची दात घासायची काडी, हृदयमंत्राने जप करून, दात स्वच्छ करावेत. ती काडी तुकडे करून, धुऊन, जमिनीवर टाकावी.

पूर्व्वेण सौम्यवारीशगं शुभमतौ शुभम् । पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिखाबन्धादिरक्षितं ॥ ३०४.

पूर्वीच्या शुभ, शीतल पाण्याने, शिष्याने केसांची वेणी बांधून व इतर विधी करून, पुन्हा गुरुंकडे यावे.

कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः । सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद् गुरुं ॥ ३०४.

वेदीवर कुशांच्या गादीवर, शिष्याबरोबर गुरु झोपावे. शिष्याने पहाटे गुरूंना गाढ झोपेत पाहिल्यावर, त्यांना उठवावे.

शुभैः सिद्धिपदैर्भक्तिस्तैः पुनर्म्मण्डलार्च्चनम् । मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्व्वसिद्धिदं ॥ ३०४.

शुभ, सिद्ध पदार्थांनी आणि भक्तीने, पुन्हा मंडलाची पूजा करावी. शुभ चिन्हांनी युक्त असे मंडल, सर्व सिद्धी देणारे मानून पूजावे.

स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैरालिप्य कल्प्यते । शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम् ॥ ३०४.

स्नान करून, पाणी पिऊन, मृत्तिकेने आणि मंत्रांनी शरीराला लेप लावावा. शिवाच्या पवित्र तिर्थात, अगमर्षणाच्या आधी स्नान करावे.

हस्ताभिषेकं कृत्वाथ प्रायात् पूजादिकं बुधः । मूलेनाब्जासनं कुर्य्यात्तेन पूरककुम्भकान् ॥ ३०४.

हात धुऊन, बुद्धिमानाने पूजा व इतर विधी सुरू करावेत. मूळमंत्राने कमळासारख्या आसनावर बसून, पूरक व कुम्भक श्वास करावेत.

आत्मानं योजयित्वोर्द्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले । संशोष्य दग्धवा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च ॥ ३०४.

स्वतःचे मन वर नेऊन, शिखेच्या शेवटी बारा बोटांवर स्थिर करावे. मग आपले शरीर कोरडे व जळलेले करून, अमृताने ते ओथंबवावे.

ध्यात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् । कृत्वैवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्च्चनमारभेत् ॥ ३०४.१५ क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः । मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गनि तेषु सर्व्वास्तु मूर्त्तयः ॥ ३०४.

त्या ठिकाणी दिव्य रूपाचे ध्यान करून, त्यात आपले मन एकरूप करावे. असे केल्याने आत्मशुद्धी होते आणि मग न्यास व पूजा सुरू करावी. पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर या दिशांना काळ्या, पांढऱ्या, श्याम, लाल आणि पिवळ्या झाडांचे क्रमाने स्थान असते. मंत्राच्या अक्षरांसह दंड व अंग, सर्व रूपे त्यात असतात.

अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्व्वतः । न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्द्धसु ॥ ३०४.

अंगठ्यापासून लहान बोटापर्यंत सर्व अंगांवर न्यास करावा. मंत्राचे अक्षर पाय, गुप्तांग, हृदय, तोंड आणि डोक्यावर ठेवावे.

व्यापकं न्यस्य मूर्द्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् । रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकोणजान् ॥ ३०४.

मंत्राचा व्यापक भाग डोक्यापासून खाली न्यास करावा. मूळ आणि अंगांचे न्यास करावे. कोपऱ्यांवरील आसने लाल, पिवळी, श्याम आणि काळी असतात.

स्वाङ्गान्मन्त्रैर्न्यसेद् गात्राण्यधर्म्मादीनि दिक्षु च । तत्र पद्मञ्च सूर्य्यादिमण्डल त्रितयं गुणान् ॥ ३०४.

मंत्रांनी स्वतःच्या अंगांचे न्यास शरीरावर व दिशांमध्ये करावे. तिथे कमळ, सूर्य आणि तीन मंडले, तसेच गुण ठेवावेत.

पूर्व्वादिपत्रे वामाद्या नवमी कर्णिकोपरि । वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्री काली कलविकारिणी ॥ ३०४.

पूर्वेकडील आणि इतर पाकळ्यांवर, डावीकडून सुरुवात करून, नववी पाकळी गर्भावर असते. वामा, ज्येष्ठा, नंतर रौद्री, काली, कलविकारिणी अशा क्रमाने असतात.

बलविकारिणी चाथ बलप्रमथनी तथा । सर्व्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी ॥ ३०४.

मग बलविकारिणी, त्यानंतर बलप्रमथिनी, सर्वभूतदामिनी आणि नववी म्हणजे मनोन्मनी.

श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता । कृष्णारुणाश्च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात् ॥ ३०४.

पांढरी, लाल, फिकट, पिवळी, श्याम, अग्निसारखी, काळी आणि तांबूस — या सर्व शक्ती ज्वाळारूपात क्रमाने ध्यानात घ्याव्यात.

अनन्तयोगपीठे च आवाह्याथ हृदब्जतः । स्फटिकाभं चतुर्बाहुं फलशूलधरं शिवम् ॥ ३०४.

अनंत योगपीठावर, हृदयकमळातून, स्फटिकासारखा, चार हातांचा, फळ आणि त्रिशूल धारण केलेला शिव, आवाहन करावा.

साभयं वरदं पञ्चवदनञ्च त्रिलोचनम् । पत्रेषु मूर्त्तयः पञ्च स्थाप्यास्तत्पुरुषादयः ॥ ३०४.

भीती आणि वर देणारा, पाच तोंडांचा, तीन डोळ्यांचा, टाट्पुरुष वगैरे रूपे पानांमध्ये स्थापित करावीत.

पूर्व्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरोऽष्टभुजोऽसितः । चतुर्बाहुमुखः पीतः सद्योजातश्च पश्चिमे ॥ ३०४.

पूर्वेला टाट्पुरुष पांढरा असतो; अघोर आठ हातांचा आणि काळा; पश्चिमेला चार हातांचा, पिवळ्या मुखाचा सद्योजात असतो.

वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजोऽरुणः । सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्व्वदः सितः ॥ ३०४.

वामदेव स्त्रीसंगात रमणारा, चार तोंडांचा आणि चार हातांचा, लाल रंगाचा असतो; ईशान्येला पाच तोंडांचा, सर्व काही देणारा ईशान पांढरा असतो.

इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्म्मर्च्चयेत् । सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्व्वादौ दिशि पूजयेत् ॥ ३०४.

हवी ती अंगे योग्य क्रमाने, अनंत आणि सूक्ष्म स्वरूपात पूजावीत; सिद्धेश्वर, एक डोळ्याचा, पूर्व दिशेला प्रथम पूजावा.

एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् । ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः ॥ ३०४.

एकरुद्र, तीन डोळ्यांचा, श्रीकंठ आणि शिखंडी; ईशान्य वगैरे दिशांना विद्येचे अधिपती कमळावर बसलेले असतात.

श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तोऽरुणः सितः । शूलाशनिशरेष्वासवाहवश्चतुराननाः ॥ ३०४.

पांढरा, पिवळा, पांढरा, लाल, धुरकट, लाल, तांबूस, पांढरा; त्रिशूळ, वज्र, बाण, धनुष्य आणि चार तोंड असलेले.

उमा चण्डीशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः । वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत् ॥ ३०४.

उमा, चंडीश, नंदीश, महाकाळ, गणेश्वर; वृषभ, भृंग, ऋटि, स्कंद यांची उत्तर दिशेला प्रथम पूजा करावी.

कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां । शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूर्व्वादौ देवमर्च्य च ॥ ३०४.

वज्र, भाला, काठी, तलवार, फास, ध्वज, गदा, त्रिशूळ, चक्र; पूर्व दिशेला कमळ आणि देवतेची प्रथम पूजा करावी.

ततोऽधिवासितं शिष्यं पाययेद् गव्यपञ्चकम् । आचान्तं प्रोक्ष्य नेत्रान्तैर्नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत् ॥ ३०४.

मंत्रांनी शुद्ध केलेले, शिष्याला गायीचे पंचगव्य द्यावे; तोंड धुऊन, पाणी शिंपडावे आणि डोळ्यांवर डोळ्यांनी बांधावे.

द्वारे प्रवेशयेच्छिष्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे । सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद् गुरुः ॥ ३०४.

शिष्याला दारातून आत आणावे, नंतर मंडपाच्या दक्षिणेला न्यावे; आसन वगैरे कुशावर बसवून गुरु तिथे त्याला शुद्ध करतो.