अग्निपुराणम्

यत्र केशरकिञ्चल्कव्यापिसूर्य्येन्दुदाहिनां । मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात् ।। ३०३.

जिथे केशर आणि पराग सर्वत्र पसरतात, सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांच्यासह, मंडलात जितके विभाग आहेत, तिथे ते क्रमाने ठेवावेत.

गुणाश्च तन्त्रसत्वाद्याः केशरम्थाश्च शक्तयः । विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश्च वै क्रमात् ।। ३०३.

तंत्राचा सार आणि गुण, केशरासारख्या शक्ती, निर्मळता, श्रेष्ठता, ज्ञान, कृती आणि योग हे सर्व क्रमाने ठेवावेत.

प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः । योगपीठं समभ्यर्च्य समावाह्य हरिं यजेत् ।। ३०३.

नम्रता, सत्य, प्रभुत्व, कृपा आणि मधोमध, योगासनाची पूजा करून, हरिचे आवाहन करून, पूजा करावी.

वासुदेवादयः पूज्याश्चत्वारो दिक्षु मूर्त्तयः । विदिक्षु श्रईसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत् ।। ३०३.

वासुदेव आणि इतर चार मूर्ती, चार दिशांना पूजाव्या; आणि कोपऱ्यांच्या दिशांना श्री, सरस्वती, रती आणि शांती यांची पूजा करावी.

शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके । वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात् ।। ३०३.

शंख, चक्र, गदा, कमळ, मुसळ, तलवार आणि शार्ङ्ग, वनमाळा घातलेले, या सर्वांची दिशांना आणि कोपऱ्यांच्या दिशांना क्रमाने पूजा करावी.

अब्यर्च्य च चवहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतोऽर्च्चयेत् । विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः ।। ३०३.

गरुडाची पूजा आणि आवाहन देवतेसमोर करून, मग विश्वक्सेन आणि सोमेश यांची मध्यभागी, आवरणाबाहेर पूजा करावी.

इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्व्वमवाप्नुयात् ।। ३०३.

इंद्र आणि इतर सेवकांसह पूजा केल्याने सर्व काही मिळते.

अग्निरुवाच मेषः संज्ञा विषं साज्यमस्ति दीर्घेदकं रसः । एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं ॥ ३०४.

अग्नी म्हणाला: मेंढा हे नाव, विष हे तूप, उंच हे पात्र, सार म्हणजे रस; हा पाच अक्षरी मंत्र शुभ आणि शिवस्वरूप आहे.

तारकादि समभ्यर्च्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् । ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि ॥ ३०४.

तारा आणि इतरांची पूजा केल्यावर, देवत्त्व इत्यादी प्राप्त होते; ज्ञानस्वरूप, परब्रह्म, श्रेष्ठ बुद्धी, शिव हृदयात आहे.

तच्छक्तिभूतः सर्व्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्त्तिभिः । मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि तन्मन्त्रा विषयास्तथा ॥ ३०४.

तो शक्तिस्वरूप सर्वांचा स्वामी आहे, ब्रह्मा आणि इतर रूपांनी वेगळा आहे; मंत्रातील अक्षरे म्हणजे पाच तत्त्वे, आणि त्यांचे मंत्र म्हणजे विषय.

प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्म्मेन्द्रियाणि च । सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः ॥ ३०४.

प्राण वगैरे पाच वायू, ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये; हे सर्व पाच अक्षरी ब्रह्म आहे, तसेच आठ अक्षरी शेवटही.

गव्येन प्रोक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं । तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः ॥ ३०४.

मंत्राने सांगितल्याप्रमाणे, दीक्षा होणाऱ्या जागी गायीच्या दूधाने शिंपडावे. तंत्रानुसार सर्व तयारी करून, योग्य पद्धतीने शिवाची पूजा करावी.

मूलमूर्त्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् । कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा ॥ ३०४.

मूळ, मूर्ती, अंग आणि विद्या यांचा उपयोग करून, तांदूळ वगैरे अर्पण करून, चरू तयार करावा. त्यासाठी घेतलेले दूध नंतर तीन भागांत विभागावे.

निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्योऽन्यद् भजेद्‌गुरुः । आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्छिष्याय देशिकः ॥ ३०४.

त्यातील एक भाग होम करून, दुसरा भाग शिष्याला द्यावा. गुरूंनी पाणी पिऊन, मन एकाग्र करून, उरलेला भाग शिष्याला द्यावा.

दन्तकाष्ठं हृदा जप्तंक्षीरवृक्षादिसम्भवम् । संशोध्य दन्तान् संक्षीप्त्वा प्रक्षाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि ॥ ३०४.

दूध देणाऱ्या झाडाची दात घासायची काडी, हृदयमंत्राने जप करून, दात स्वच्छ करावेत. ती काडी तुकडे करून, धुऊन, जमिनीवर टाकावी.

पूर्व्वेण सौम्यवारीशगं शुभमतौ शुभम् । पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिखाबन्धादिरक्षितं ॥ ३०४.

पूर्वीच्या शुभ, शीतल पाण्याने, शिष्याने केसांची वेणी बांधून व इतर विधी करून, पुन्हा गुरुंकडे यावे.

कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः । सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद् गुरुं ॥ ३०४.

वेदीवर कुशांच्या गादीवर, शिष्याबरोबर गुरु झोपावे. शिष्याने पहाटे गुरूंना गाढ झोपेत पाहिल्यावर, त्यांना उठवावे.

शुभैः सिद्धिपदैर्भक्तिस्तैः पुनर्म्मण्डलार्च्चनम् । मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्व्वसिद्धिदं ॥ ३०४.

शुभ, सिद्ध पदार्थांनी आणि भक्तीने, पुन्हा मंडलाची पूजा करावी. शुभ चिन्हांनी युक्त असे मंडल, सर्व सिद्धी देणारे मानून पूजावे.

स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैरालिप्य कल्प्यते । शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम् ॥ ३०४.

स्नान करून, पाणी पिऊन, मृत्तिकेने आणि मंत्रांनी शरीराला लेप लावावा. शिवाच्या पवित्र तिर्थात, अगमर्षणाच्या आधी स्नान करावे.

हस्ताभिषेकं कृत्वाथ प्रायात् पूजादिकं बुधः । मूलेनाब्जासनं कुर्य्यात्तेन पूरककुम्भकान् ॥ ३०४.

हात धुऊन, बुद्धिमानाने पूजा व इतर विधी सुरू करावेत. मूळमंत्राने कमळासारख्या आसनावर बसून, पूरक व कुम्भक श्वास करावेत.

आत्मानं योजयित्वोर्द्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले । संशोष्य दग्धवा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च ॥ ३०४.

स्वतःचे मन वर नेऊन, शिखेच्या शेवटी बारा बोटांवर स्थिर करावे. मग आपले शरीर कोरडे व जळलेले करून, अमृताने ते ओथंबवावे.

ध्यात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् । कृत्वैवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्च्चनमारभेत् ॥ ३०४.१५ क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः । मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गनि तेषु सर्व्वास्तु मूर्त्तयः ॥ ३०४.

त्या ठिकाणी दिव्य रूपाचे ध्यान करून, त्यात आपले मन एकरूप करावे. असे केल्याने आत्मशुद्धी होते आणि मग न्यास व पूजा सुरू करावी. पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर या दिशांना काळ्या, पांढऱ्या, श्याम, लाल आणि पिवळ्या झाडांचे क्रमाने स्थान असते. मंत्राच्या अक्षरांसह दंड व अंग, सर्व रूपे त्यात असतात.

अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्व्वतः । न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्द्धसु ॥ ३०४.

अंगठ्यापासून लहान बोटापर्यंत सर्व अंगांवर न्यास करावा. मंत्राचे अक्षर पाय, गुप्तांग, हृदय, तोंड आणि डोक्यावर ठेवावे.

व्यापकं न्यस्य मूर्द्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् । रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकोणजान् ॥ ३०४.

मंत्राचा व्यापक भाग डोक्यापासून खाली न्यास करावा. मूळ आणि अंगांचे न्यास करावे. कोपऱ्यांवरील आसने लाल, पिवळी, श्याम आणि काळी असतात.

स्वाङ्गान्मन्त्रैर्न्यसेद् गात्राण्यधर्म्मादीनि दिक्षु च । तत्र पद्मञ्च सूर्य्यादिमण्डल त्रितयं गुणान् ॥ ३०४.

मंत्रांनी स्वतःच्या अंगांचे न्यास शरीरावर व दिशांमध्ये करावे. तिथे कमळ, सूर्य आणि तीन मंडले, तसेच गुण ठेवावेत.

पूर्व्वादिपत्रे वामाद्या नवमी कर्णिकोपरि । वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्री काली कलविकारिणी ॥ ३०४.

पूर्वेकडील आणि इतर पाकळ्यांवर, डावीकडून सुरुवात करून, नववी पाकळी गर्भावर असते. वामा, ज्येष्ठा, नंतर रौद्री, काली, कलविकारिणी अशा क्रमाने असतात.

बलविकारिणी चाथ बलप्रमथनी तथा । सर्व्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी ॥ ३०४.

मग बलविकारिणी, त्यानंतर बलप्रमथिनी, सर्वभूतदामिनी आणि नववी म्हणजे मनोन्मनी.

श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता । कृष्णारुणाश्च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात् ॥ ३०४.

पांढरी, लाल, फिकट, पिवळी, श्याम, अग्निसारखी, काळी आणि तांबूस — या सर्व शक्ती ज्वाळारूपात क्रमाने ध्यानात घ्याव्यात.

अनन्तयोगपीठे च आवाह्याथ हृदब्जतः । स्फटिकाभं चतुर्बाहुं फलशूलधरं शिवम् ॥ ३०४.

अनंत योगपीठावर, हृदयकमळातून, स्फटिकासारखा, चार हातांचा, फळ आणि त्रिशूल धारण केलेला शिव, आवाहन करावा.