अग्निपुराणम्

मारीनिर्नाशनकरः स मां पातु जगत्पतिः । श्लोकौ चैव न्यसेदेतौ मन्त्रौ गोरक्षकौ पृथक् ।। ३०२.

जो रोगांचा नाश करणारा आहे, तो जगाचा स्वामी मला रक्षण करो; हे दोन श्लोक आणि दोन गोरक्षण मंत्र वेगवेगळे ठेवावेत.

अग्निरुवाच यदा जन्मर्क्षगश्चन्द्रो भानुः सप्तमराशिगः । पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत् ।। ३०३.

अग्नी म्हणतो: ज्या वेळी जन्मवेळी चंद्र आणि सूर्य दोघेही सातव्या राशीत असतात, तो काळ पौष्ण म्हणतात; तेव्हा अन्नाची तपासणी करावी.

कण्ठेष्ठै चलतः स्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका । कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत् ।। ३०३.

जर गळ्याजवळून निघताना नाक वाकडी असेल आणि जिभा काळी असेल, तर त्या व्यक्तीचे आयुष्य फक्त सात दिवस राहते.

तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो घणा रसः । क्रुद्धोल्काय महोल्काय वीरोत्लाय शिखा भवेत् ।। ३०३.

तारा, मेंढा, विष, दात असलेला, मनुष्य, उंच, घन, आणि सार — हे सर्व जेव्हा रागावतात, तेव्हा ते महान उल्का, वीर उल्का आणि ज्वाला होतात.

ह्यल्काय सहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः । कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु ।। ३०३.

लहान उल्केसाठी, हजार उल्केसाठी, विष्णूच्या आठ अक्षरी मंत्रासाठी, लहान बोटापासून सुरू करून, बोटांच्या सांध्यांवर जणू चावले असल्यासारखे ठेवावे.

ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्द्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् । तर्ज्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत् ।। ३०३.

ज्येष्ठ बोटाच्या टोकाने, योग्य क्रमाने, मूर्धन्य आठ अक्षरी मंत्र ठेवावा; तर्जनीच्या टोक आणि अंगठ्याच्या मध्ये, आणि मग मधल्या बोटाने ठेवावे.

तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् । रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रथः ।। ३०३.

हाताच्या तळव्यावर आणि अंगठ्यावर, त्या त्या बीज आणि त्याचा विस्तार ठेवावा; लाल, पिवळा, धुरकट, हिरवा, सोन्यासारखा आणि पांढरा हे रथ आहेत.

एवं रूपानिमान् वर्णान् भाववुद्धान्न्यसेत् क्रमात् । हृदास्यनेत्रमूर्द्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु ।। ३०३.

अशा प्रकारे, ही रूपे आणि रंग, जे भावनेतून उत्पन्न झाले आहेत, ते क्रमाने हृदय, तोंड, डोळे, डोके, पाय, तालू, गुप्तांग आणि हात यावर ठेवावेत.

अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः । यथात्मनि तथा देवेन्यासः सार्य्यः करं विना ।। ३०३.

बीज मंत्र अंगावर, मग हात आणि शरीरावर ठेवावेत; जसे स्वतःमध्ये तसेच देवतेमध्ये, हात वगळता, स्थापना करावी.

हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पैः समर्च्चयेत् । धर्म्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठेऽम्बुजे न्यसेत् ।। ३०३.

हृदय आणि इतर स्थळी असलेल्या अक्षरांची सुगंध आणि फुलांनी पूजा करावी; धर्म, अग्नि, अधर्म आणि इतर, शरीरावर, आसनावर आणि कमळावर ठेवावेत.

यत्र केशरकिञ्चल्कव्यापिसूर्य्येन्दुदाहिनां । मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात् ।। ३०३.

जिथे केशर आणि पराग सर्वत्र पसरतात, सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांच्यासह, मंडलात जितके विभाग आहेत, तिथे ते क्रमाने ठेवावेत.

गुणाश्च तन्त्रसत्वाद्याः केशरम्थाश्च शक्तयः । विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश्च वै क्रमात् ।। ३०३.

तंत्राचा सार आणि गुण, केशरासारख्या शक्ती, निर्मळता, श्रेष्ठता, ज्ञान, कृती आणि योग हे सर्व क्रमाने ठेवावेत.

प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः । योगपीठं समभ्यर्च्य समावाह्य हरिं यजेत् ।। ३०३.

नम्रता, सत्य, प्रभुत्व, कृपा आणि मधोमध, योगासनाची पूजा करून, हरिचे आवाहन करून, पूजा करावी.

वासुदेवादयः पूज्याश्चत्वारो दिक्षु मूर्त्तयः । विदिक्षु श्रईसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत् ।। ३०३.

वासुदेव आणि इतर चार मूर्ती, चार दिशांना पूजाव्या; आणि कोपऱ्यांच्या दिशांना श्री, सरस्वती, रती आणि शांती यांची पूजा करावी.

शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके । वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात् ।। ३०३.

शंख, चक्र, गदा, कमळ, मुसळ, तलवार आणि शार्ङ्ग, वनमाळा घातलेले, या सर्वांची दिशांना आणि कोपऱ्यांच्या दिशांना क्रमाने पूजा करावी.

अब्यर्च्य च चवहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतोऽर्च्चयेत् । विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः ।। ३०३.

गरुडाची पूजा आणि आवाहन देवतेसमोर करून, मग विश्वक्सेन आणि सोमेश यांची मध्यभागी, आवरणाबाहेर पूजा करावी.

इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्व्वमवाप्नुयात् ।। ३०३.

इंद्र आणि इतर सेवकांसह पूजा केल्याने सर्व काही मिळते.

अग्निरुवाच मेषः संज्ञा विषं साज्यमस्ति दीर्घेदकं रसः । एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं ॥ ३०४.

अग्नी म्हणाला: मेंढा हे नाव, विष हे तूप, उंच हे पात्र, सार म्हणजे रस; हा पाच अक्षरी मंत्र शुभ आणि शिवस्वरूप आहे.

तारकादि समभ्यर्च्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् । ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि ॥ ३०४.

तारा आणि इतरांची पूजा केल्यावर, देवत्त्व इत्यादी प्राप्त होते; ज्ञानस्वरूप, परब्रह्म, श्रेष्ठ बुद्धी, शिव हृदयात आहे.

तच्छक्तिभूतः सर्व्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्त्तिभिः । मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि तन्मन्त्रा विषयास्तथा ॥ ३०४.

तो शक्तिस्वरूप सर्वांचा स्वामी आहे, ब्रह्मा आणि इतर रूपांनी वेगळा आहे; मंत्रातील अक्षरे म्हणजे पाच तत्त्वे, आणि त्यांचे मंत्र म्हणजे विषय.

प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्म्मेन्द्रियाणि च । सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः ॥ ३०४.

प्राण वगैरे पाच वायू, ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये; हे सर्व पाच अक्षरी ब्रह्म आहे, तसेच आठ अक्षरी शेवटही.

गव्येन प्रोक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं । तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः ॥ ३०४.

मंत्राने सांगितल्याप्रमाणे, दीक्षा होणाऱ्या जागी गायीच्या दूधाने शिंपडावे. तंत्रानुसार सर्व तयारी करून, योग्य पद्धतीने शिवाची पूजा करावी.

मूलमूर्त्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् । कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा ॥ ३०४.

मूळ, मूर्ती, अंग आणि विद्या यांचा उपयोग करून, तांदूळ वगैरे अर्पण करून, चरू तयार करावा. त्यासाठी घेतलेले दूध नंतर तीन भागांत विभागावे.

निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्योऽन्यद् भजेद्‌गुरुः । आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्छिष्याय देशिकः ॥ ३०४.

त्यातील एक भाग होम करून, दुसरा भाग शिष्याला द्यावा. गुरूंनी पाणी पिऊन, मन एकाग्र करून, उरलेला भाग शिष्याला द्यावा.

दन्तकाष्ठं हृदा जप्तंक्षीरवृक्षादिसम्भवम् । संशोध्य दन्तान् संक्षीप्त्वा प्रक्षाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि ॥ ३०४.

दूध देणाऱ्या झाडाची दात घासायची काडी, हृदयमंत्राने जप करून, दात स्वच्छ करावेत. ती काडी तुकडे करून, धुऊन, जमिनीवर टाकावी.

पूर्व्वेण सौम्यवारीशगं शुभमतौ शुभम् । पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिखाबन्धादिरक्षितं ॥ ३०४.

पूर्वीच्या शुभ, शीतल पाण्याने, शिष्याने केसांची वेणी बांधून व इतर विधी करून, पुन्हा गुरुंकडे यावे.

कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः । सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद् गुरुं ॥ ३०४.

वेदीवर कुशांच्या गादीवर, शिष्याबरोबर गुरु झोपावे. शिष्याने पहाटे गुरूंना गाढ झोपेत पाहिल्यावर, त्यांना उठवावे.

शुभैः सिद्धिपदैर्भक्तिस्तैः पुनर्म्मण्डलार्च्चनम् । मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्व्वसिद्धिदं ॥ ३०४.

शुभ, सिद्ध पदार्थांनी आणि भक्तीने, पुन्हा मंडलाची पूजा करावी. शुभ चिन्हांनी युक्त असे मंडल, सर्व सिद्धी देणारे मानून पूजावे.

स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैरालिप्य कल्प्यते । शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम् ॥ ३०४.

स्नान करून, पाणी पिऊन, मृत्तिकेने आणि मंत्रांनी शरीराला लेप लावावा. शिवाच्या पवित्र तिर्थात, अगमर्षणाच्या आधी स्नान करावे.