अग्निपुराणम्

गुल्ममाषतिलव्रीहिचूर्णक्षीरसितान्वितं । अश्वत्थवंशदर्भाणं मूलं वै वैष्णवीश्रियोः ।। ३०२.

गुल्म, उडीद, तीळ, तांदूळ, दूध आणि साखर यांच्या चूर्णात पिंपळ, बांबू आणि कुश या तिघांचे मूळ मिसळल्यास वैष्णव तेज मिळते.

मूलं दूर्व्वाश्वगन्धोत्थं पिवेत् क्षीरैः सुतार्थिनी । कौन्तीलक्ष्म्याः शिफा धात्री वज्रं लोध्रं वटाङ्कुरम् ।। ३०२.

संतती हवी असेल तर दुर्वा आणि अश्वगंधा मूळ दूधात घालून प्यावे; कौंटी आणि लक्ष्मीच्या शेंगा, आवळा, वज्र, लोध्र आणि वडाचा अंकुर यांचा समावेश करावा.

आज्यक्षीरमृतौ पेयं पुत्रार्थ त्रिदिवं स्त्रिया । पुत्रार्थिनी विबेत् क्षीरं श्रीमृलं सवटाह्कुरम् ।। ३०२.१७ श्रीवटाङ्कुरदेवीनां रसं तस्ये पिवेच्च सा । श्रीपद्ममूलमुत्‌क्षीरमश्वत्थोत्तरमूलयुक् ।। ३०२.

पुत्रप्राप्तीसाठी पौर्णिमेला तूप आणि दूध प्यावे; पुत्राची इच्छा असलेल्या स्त्रीने श्रीमृळा आणि वडाचा अंकुर दूधात घालून प्यावा. श्रीवडाच्या देवींचा रसही प्यावा; श्रीपद्माचे मूळ, दूध आणि अश्वत्थाचे मूळ यांचा उपयोग करावा.

तरलं पयसा युक्तं कार्पासफलपल्लवं । अपामार्गस्य पुष्पाग्रं नवं समहिषीपयः ।। ३०२.

कापसाचे कोवळे फळ आणि पान दूधात मिसळून, अपामार्गाचे ताजे फूल आणि म्हशीचे दूध एकत्र करून प्यावे.

पुत्रार्थञ्चार्द्धषट्‌शाकैर्योगाश्चत्वार ईरिताः । शर्करोत्‌पलपुष्पाक्षलोद्रचन्दनसारिवाः ।। ३०२.

पुत्रप्राप्तीसाठी सहा भाज्यांपासून चार प्रकार सांगितले आहेत: साखर, कमळाचे फूल, अक्ष, लोध्र, चंदन आणि सारिवा.

स्नवमाणे स्त्रिया गर्भे दातव्यास्तण्डुलाम्भसा । लाजा यष्टिसिताद्राक्षाक्षौद्रसर्पींषि वा लिहेत् ।। ३०२.

गर्भवती स्त्रीस तांदळाचे पाणी द्यावे; लाह्या, यष्टिमधू, द्राक्ष, मध आणि तूपही खाऊ शकते.

अटरुषकलाङ्गुल्यः काकमाच्याः शिफा पृथक् । नाभेरघः समालिप्य प्रसूते प्रमदा सुखम् ।। ३०२.

अटरू, कलांगुळी आणि काकमाची यांच्या मुळ्या वेगवेगळ्या घेऊन नाभीला लावाव्यात; असे केल्यास स्त्रीला सुखाने प्रसूती होते.

रक्तं शुक्लं जवापुष्पं रक्तशुक्लस्रुतौ पिवेत् । केशरं वृहतीमूलं गोपीयष्टितृणोत्पलम् ।। ३०२.

रक्त आणि पांढरा स्त्राव होत असताना, लाल आणि पांढऱ्या जवा फुलांचा रस प्यावा; केशर, वृहतिमूळ, गवती, यष्टिमधू आणि कमळ यांचा वापर करावा.

साजक्षीरं सतैलं तद्भक्षणं रोमजन्मकृत् । शीर्य्यमाणेषु केशेषु स्थापनञ्च भवेदिदम् ।। ३०२.

दूध आणि तेलासोबत हे मिश्रण खाल्ल्यास केस वाढतात; केस गळत असताना हेच उपाय उपयुक्त ठरतात.

धात्रीभृड्गरसप्रस्थतैलञ्च क्षीरमाढकम् । ओं नमो भगवते त्र्यम्बकाय उपशमयचुलुमिलि भिद गोमानिनि चक्रिण ह्रूं फट् ३०२.

आवळा आणि भृंगराज रस, तेल आणि दूध एकत्र करून, 'ॐ नमो भगवते त्र्यंबकाय उपशमयचुलुमिली भिद गोमानीनि चक्रिण ह्रूं फट्' हा मंत्र म्हणावा.

मारीनिर्नाशनकरः स मां पातु जगत्पतिः । श्लोकौ चैव न्यसेदेतौ मन्त्रौ गोरक्षकौ पृथक् ।। ३०२.

जो रोगांचा नाश करणारा आहे, तो जगाचा स्वामी मला रक्षण करो; हे दोन श्लोक आणि दोन गोरक्षण मंत्र वेगवेगळे ठेवावेत.

अग्निरुवाच यदा जन्मर्क्षगश्चन्द्रो भानुः सप्तमराशिगः । पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत् ।। ३०३.

अग्नी म्हणतो: ज्या वेळी जन्मवेळी चंद्र आणि सूर्य दोघेही सातव्या राशीत असतात, तो काळ पौष्ण म्हणतात; तेव्हा अन्नाची तपासणी करावी.

कण्ठेष्ठै चलतः स्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका । कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत् ।। ३०३.

जर गळ्याजवळून निघताना नाक वाकडी असेल आणि जिभा काळी असेल, तर त्या व्यक्तीचे आयुष्य फक्त सात दिवस राहते.

तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो घणा रसः । क्रुद्धोल्काय महोल्काय वीरोत्लाय शिखा भवेत् ।। ३०३.

तारा, मेंढा, विष, दात असलेला, मनुष्य, उंच, घन, आणि सार — हे सर्व जेव्हा रागावतात, तेव्हा ते महान उल्का, वीर उल्का आणि ज्वाला होतात.

ह्यल्काय सहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः । कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु ।। ३०३.

लहान उल्केसाठी, हजार उल्केसाठी, विष्णूच्या आठ अक्षरी मंत्रासाठी, लहान बोटापासून सुरू करून, बोटांच्या सांध्यांवर जणू चावले असल्यासारखे ठेवावे.

ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्द्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् । तर्ज्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत् ।। ३०३.

ज्येष्ठ बोटाच्या टोकाने, योग्य क्रमाने, मूर्धन्य आठ अक्षरी मंत्र ठेवावा; तर्जनीच्या टोक आणि अंगठ्याच्या मध्ये, आणि मग मधल्या बोटाने ठेवावे.

तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् । रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रथः ।। ३०३.

हाताच्या तळव्यावर आणि अंगठ्यावर, त्या त्या बीज आणि त्याचा विस्तार ठेवावा; लाल, पिवळा, धुरकट, हिरवा, सोन्यासारखा आणि पांढरा हे रथ आहेत.

एवं रूपानिमान् वर्णान् भाववुद्धान्न्यसेत् क्रमात् । हृदास्यनेत्रमूर्द्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु ।। ३०३.

अशा प्रकारे, ही रूपे आणि रंग, जे भावनेतून उत्पन्न झाले आहेत, ते क्रमाने हृदय, तोंड, डोळे, डोके, पाय, तालू, गुप्तांग आणि हात यावर ठेवावेत.

अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः । यथात्मनि तथा देवेन्यासः सार्य्यः करं विना ।। ३०३.

बीज मंत्र अंगावर, मग हात आणि शरीरावर ठेवावेत; जसे स्वतःमध्ये तसेच देवतेमध्ये, हात वगळता, स्थापना करावी.

हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पैः समर्च्चयेत् । धर्म्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठेऽम्बुजे न्यसेत् ।। ३०३.

हृदय आणि इतर स्थळी असलेल्या अक्षरांची सुगंध आणि फुलांनी पूजा करावी; धर्म, अग्नि, अधर्म आणि इतर, शरीरावर, आसनावर आणि कमळावर ठेवावेत.

यत्र केशरकिञ्चल्कव्यापिसूर्य्येन्दुदाहिनां । मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात् ।। ३०३.

जिथे केशर आणि पराग सर्वत्र पसरतात, सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांच्यासह, मंडलात जितके विभाग आहेत, तिथे ते क्रमाने ठेवावेत.

गुणाश्च तन्त्रसत्वाद्याः केशरम्थाश्च शक्तयः । विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश्च वै क्रमात् ।। ३०३.

तंत्राचा सार आणि गुण, केशरासारख्या शक्ती, निर्मळता, श्रेष्ठता, ज्ञान, कृती आणि योग हे सर्व क्रमाने ठेवावेत.

प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः । योगपीठं समभ्यर्च्य समावाह्य हरिं यजेत् ।। ३०३.

नम्रता, सत्य, प्रभुत्व, कृपा आणि मधोमध, योगासनाची पूजा करून, हरिचे आवाहन करून, पूजा करावी.

वासुदेवादयः पूज्याश्चत्वारो दिक्षु मूर्त्तयः । विदिक्षु श्रईसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत् ।। ३०३.

वासुदेव आणि इतर चार मूर्ती, चार दिशांना पूजाव्या; आणि कोपऱ्यांच्या दिशांना श्री, सरस्वती, रती आणि शांती यांची पूजा करावी.

शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके । वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात् ।। ३०३.

शंख, चक्र, गदा, कमळ, मुसळ, तलवार आणि शार्ङ्ग, वनमाळा घातलेले, या सर्वांची दिशांना आणि कोपऱ्यांच्या दिशांना क्रमाने पूजा करावी.

अब्यर्च्य च चवहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतोऽर्च्चयेत् । विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः ।। ३०३.

गरुडाची पूजा आणि आवाहन देवतेसमोर करून, मग विश्वक्सेन आणि सोमेश यांची मध्यभागी, आवरणाबाहेर पूजा करावी.

इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्व्वमवाप्नुयात् ।। ३०३.

इंद्र आणि इतर सेवकांसह पूजा केल्याने सर्व काही मिळते.

अग्निरुवाच मेषः संज्ञा विषं साज्यमस्ति दीर्घेदकं रसः । एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं ॥ ३०४.

अग्नी म्हणाला: मेंढा हे नाव, विष हे तूप, उंच हे पात्र, सार म्हणजे रस; हा पाच अक्षरी मंत्र शुभ आणि शिवस्वरूप आहे.

तारकादि समभ्यर्च्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् । ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि ॥ ३०४.

तारा आणि इतरांची पूजा केल्यावर, देवत्त्व इत्यादी प्राप्त होते; ज्ञानस्वरूप, परब्रह्म, श्रेष्ठ बुद्धी, शिव हृदयात आहे.