अग्निपुराणम्

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत्। अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्‌गुह्यपादके

आकाश, जे सर्वत्र व्यापलेले आहे, ते हातावर आणि शरीरावर पूर्वीप्रमाणे ठेवावे; बोटांवर वायू वगैरे ठेवावे; डोके, हृदय, गुप्तांग आणि पाय येथे ठेवावे.

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः। मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्‌व्यूह ईरितः

वायू, तेज, पाणी, पृथ्वी — हे पंचव्यूह सांगितले आहेत; मन, कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा आणि नाक — हे षड्व्यूह म्हटले आहेत.

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्ठादितः क्रमात्। मूर्द्धास्यहृद्‌गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

सर्वत्र व्यापणारे मन, अंगठ्यापासून क्रमाने ठेवावे; डोके, तोंड, हृदय, गुप्तांग आणि पाय येथे करुणामूर्तीचे स्वरूप सांगितले आहे.

आदिमूर्त्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्‌ज्ञितः। भूर्भुवः स्वर्म्महर्ज्जनस्तपः सत्यञ्च सप्तधा

सर्वत्र व्यापणारे आदिमूर्ती, ज्याला जीव असे नाव आहे; भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः आणि सत्य — ही सात विभागे आहेत.

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्ठादिक्रमेण तु। तलसंस्थः सप्तमश्च लोकेशो देहके क्रमात्

हातावर आणि शरीरावर आदिमूर्तीला अंगठ्यापासून क्रमाने ठेवावे; सातवे, जे तळव्याच्या मुळाशी आहे, ते लोकांचे स्वामी शरीरात क्रमाने स्थापन करावे.

देहे शिरोललाटास्यहृद्‌गुह्याङ्‌घ्रिषुसंस्थितः। अग्निष्टोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

शरीरात — डोके, कपाळ, तोंड, हृदय, गुप्तांग आणि पायांच्या टोकांवर — अग्निष्टोम, उक्त, षोडशी आणि वाजपेय हे आहेत.

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः। धीरहं मनः शब्दश्च स्पर्शरूपरसास्तत

अतिरात्र आणि आप्तोर्याम, हे यज्ञाचे स्वरूप, सात रूपात आहेत; धीर आत्मा, मन, शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि मग

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात्। न्यसेदन्त्यौ च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

गंध आणि बुद्धी, जे सर्वत्र व्यापलेले आहेत, ते हातावर आणि शरीरावर क्रमाने ठेवावे; शेवटची दोन तळव्यांवर, आणि कपाळ, तोंड, हृदय येथे ठेवावीत.

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृत । जीवो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

नाभी, गुप्तांग आणि पाय येथे आठव्या रूपात पुरुष आठवला जातो: जीव, बुद्धी, अहंकार, मन, शब्द, गुण आणि वायू.

रूपं रसो नवात्मायं जीव अह्‌गुष्ठकद्वये। तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीम्

रूप, रस — हे नवस्वरूप; जीव दोन्ही अंगठ्यांत आहे; बाकीचे क्रमाने तर्जनीपासून डाव्या अनामिकेपर्यंत ठेवावे.

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु। पादयोश्च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

शरीरात — डोके, कपाळ, तोंड, हृदय, नाभी, गुप्तांग, गुडघे आणि पाय — येथे दहा रूपांचा आत्मा, इंद्र, सर्वत्र व्यापलेला आहे.

अङ्‌गुष्टकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च। शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

दोन्ही अंगठ्यांत अग्नी आहे; तर्जनीपासून इतर बोटांत क्रमाने; डोके, कपाळ, तोंड; हृदय, नाभी, गुप्तांग आणि गुडघे येथे.

पादयोरेकादशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च। चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायुकः

दोन्ही पायांत एकादश रूप: मन, कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा, नाक, वाणी, हात, पाय आणि मलद्वार.

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये। तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

उपस्थ, मन, जे सर्वत्र व्यापलेले आहे; कान दोन्ही अंगठ्यांत; तर्जनीपासून आठ क्रमाने; बाकीचे दोन्ही तळव्यांत ठेवावे.

उत्तमाङ्गललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके। ऊरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात् ।। ३७ विष्णुर्म्मधुहरश्चैव त्रिविक्रमकवामनौ। श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

वरच्या अंगावर, कपाळ, तोंड, हृदय, नाभी, मग गुप्तांग; दोन्ही मांड्या, तसेच पिंड्या, घोटे आणि पाय — येथे अनुक्रमे विष्णु, मधुसूदन, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, हृषीकेश आणि पद्मनाभ आहेत.

दामोदरः केशवश्च नारायणस्ततः परः। माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

दामोदर, केशव, मग पुढे श्रेष्ठ नारायण, त्यानंतर माधव आणि गोविंद — अशा प्रकारे सर्वत्र व्यापणाऱ्या विष्णूचं प्रतिष्ठापन करावं.

अङ्‌गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ। शिरः शिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

अंगठ्यांवर, तळहातावर, पायांवर, गुडघ्यांवर, कंबरेवर, डोक्यावर, शिखरावर, कंबरेवर, गुडघ्यांवर आणि पायांवर — या सर्व ठिकाणी प्रतिष्ठा करावी.

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्‌विंशव्यूहकस्तथा। पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

बारा प्रकारचं आत्मत्त्व, पंचविंशीतत्त्व, आणि सहाव्या क्रमाचं स्वरूप; पुरुष, धीर, अहंकार, मन, चित्त आणि शब्दाचं तत्त्व.

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस्तथा। चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायवः

त्याचप्रमाणे स्पर्श, चव, रूप, वास; कान, त्वचा, डोळे, जीभ, नाक, वाणी, हात, पाय आणि मलमूत्राचे मार्ग.

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च। पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

जननेंद्रिय, पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश देखील; सर्वत्र व्यापणाऱ्या पुरुषाचं प्रतिष्ठापन करून, अंगठ्यापासून सुरू होणारी दहा तत्त्वं ठेवावीत.

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके। मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोदूतौ

इतर उरलेली तत्त्वं तळहातावर, डोक्यावर आणि कपाळावर ठेवावीत; तोंड, हृदय, नाभी, गुप्तांग, मांड्या, पिंड, पाय आणि इंद्रियांचे दोन दूत — या सर्व ठिकाणी प्रतिष्ठा करावी.

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूद्‌र्ध्नि च क्रमात्। परश्च पुरुषात्मादौ षड्‌विंशे पूर्ववत्परम्

पाय, गुडघे, मांड्या, हृदय आणि डोक्यावर अनुक्रमे; आणि पुरुषात्म्यापासून सुरू होणाऱ्या, सहाव्या क्रमाच्या, पूर्वीप्रमाणेच श्रेष्ठ तत्त्वांची प्रतिष्ठा करावी.

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्‌बुधः। पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

एकमेकात गुंफलेल्या मंडलाचा ध्यान करून, ज्ञानीजनांनी प्रकृतीची पूजा करावी; पूर्व, दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर दिशांना, हृदय व इतर अंगांची पूजा करावी.

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत्। दिक्‌पालांश्च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश्च मध्यतः

अस्त्र, आग्नेय व इतर कोपऱ्यांत, गरुड वगैरे पूर्वीप्रमाणे; दिशांचे रक्षक वेगळ्या प्रकारे, आणि मध्यभागी त्रिव्यूह अग्नी प्रतिष्ठित करावा.

पूर्वादिदिग्‌बलावासोराज्यादिभिरलङ्‌कृतः। कर्णिकायां नाभसश्च मानसः कर्णिकास्थितः

पूर्व दिशेपासून सुरू होणाऱ्या दिशांच्या अधिपतींच्या निवासस्थानी तुप वगैरेने अलंकृत; कर्णिकेत आणि आकाशात, मानसिक देवता कर्णिकेत स्थिर असते.

विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च। सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैरपि च पञ्चभिः

सर्वांच्या स्थितीसाठी आणि तुपयज्ञाच्या विजयासाठी विश्वरूपाची पूजा करावी; सर्व व्यूहांनी आणि पाच अंगांनी युक्त अशा स्वरूपाची आराधना करावी.

गरुडद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात्। विष्वक्‌सेनं यजेन्नाम्ना वै बीजं व्योमसंस्थितम्

गरुड वगैरे आणि इंद्र वगैरे यांच्या साह्याने सर्व इच्छित फळ मिळतात; विश्वक्सेनाचं नाव घेऊन, आकाशात स्थिर असलेल्या बीजाची पूजा करावी.

नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकम्। अञ्चलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा

नारद म्हणाले — मी आता मुद्रांच्या लक्षणांची, त्यांचं सान्निध्य वगैरे प्रकारांची माहिती सांगतो; पहिली मुद्रा म्हणजे अंजली, ती हृदयापासून करावी.

ऊद्धर्वाङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्द्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनम्। सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोद्धर्वे प्रकीर्त्तितः

अंगठे वर उचलून, डाव्या हाताची मुठ आणि उजव्या अंगठ्याचं बांधणं; डाव्या हाताचा अंगठा अशा प्रकारे वर उचललेला असतो.