अग्निपुराणम्

ओं सुभद्रायै नमः ओं सुप्रभायै नमः । यान्यौषधानि गृह्यन्ते विदानेन विना जनैः ।। २९८.

ॐ सुभद्रायै नमः, ॐ सुप्रभायै नमः. जी औषधे लोक अज्ञानाने घेतात—

तेषां वीजन्त्वया ग्राह्यमिति ब्रह्माऽव्रवीच्च नाम् । ताम्प्रणम्योषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना ।। २९८.

त्यांची बिया तू घ्याव्यात, असे ब्रह्मदेव म्हणाले. त्या औषधांना वंदन करून मग मूठभर ज्वारी त्यात टाकावी.

दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्य्यात्तदौषधं । त्वामुद्धराम्यूद्‌र्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत् ।। २९८.

हा मंत्र दहा वेळा म्हणून त्या औषधाला नमस्कार करावा. हाच मंत्र म्हणत कपाळावर नेऊन मग ते औषध घ्यावे.

नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च । आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं ।। २९८.

पुरुषसिंहास नमस्कार, गोपाळासही नमस्कार. स्वतःलाच रणांगणात कृष्णाचा पराभव ओळखता येतो.

एतेन सत्यवाक्येन अगदो मेऽस्तु सिध्यतु ।। नमो वैदूर्य्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये । औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रोऽयं स्थावरे विषे ।। २९८.

या सत्यवचनामुळे माझे औषध यशस्वी होवो. वैडूर्यमाते, सर्व विषांपासून माझे रक्षण कर—गौरी, गांधारी, चांडाळी, मातंगी, स्वाहा, हरिमाये. स्थावर विषावर औषध देताना हा मंत्र म्हणावा.

भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं । पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं ।। २९८.

विष पोटात गेले आणि आतच राहिले असेल, तर थंड पाण्यात भिजवलेले कमळ, तूप आणि मध यांसह लगेच द्यावे.

अग्निरुवाच बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि बालादिग्रहमर्द्दनं । अथ जातदिने वत्सं ग्रही गृह्णाति पापिनी ।। २९९.

अग्नी म्हणाले: मी आता बालकांसाठी उपाय सांगतो, बालग्रहांचा नाश कसा करावा ते सांगतो. जन्मदिवशी वत्साला पापी ग्रहिणी पकडते.

गात्रोद्वेगो निराहारो नानाग्रीवाविवर्त्तनं । तच्चेष्टितमिदं तत्स्यान्मातृणाञ्च बलं हरेत् ।। २९९.

शरीर अस्वस्थ होणे, अन्न न घेणे, मान वेगवेगळ्या प्रकारे वळवणे—ही त्याची लक्षणे आहेत, आणि हे आईचेही बळ कमी करते.

मत्स्यमांससुराभक्ष्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः । लिम्पेच्च धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैः ।। २९९.

मासे, मांस, मद्य, फुले, धूप आणि दिव्यांचा वास करून, धातकी, लोध्र, मंजीष्ठा, ताड आणि चंदन याने लेप करावा.

महिषाक्षेण धूपश्च द्विरात्रे भीषणी ग्रही । तच्चेष्टा कासनिश्वासौ गात्रसङ्गोचनं मुहुः ।। २९९.

म्हशीच्या डोळ्याचा धूप दोन रात्री दिल्यास भीषण ग्रहिणी शांत होते. तिची लक्षणे म्हणजे खोकला, उसासा आणि वारंवार अंग आकुंचन होणे.

आजमूत्रैर्लिपेत् कृष्णासेव्यापामार्गचन्दनैः । गोश्रृङ्गदन्तकेशैश्च धूपयेत् पूर्ववद्वलिः ।। २९९.

आजच्या मूत्राने, कृष्णसेव्येने, अपामार्ग आणि चंदनाने लेप करावा; गाईचे शिंग, दात आणि केस याने धूप द्यावा, आणि पूर्वीप्रमाणे बलि द्यावी.

ग्रही त्रिरात्रे घण्ठाली तच्चेष्टा क्रन्दनं मुहुः । जृम्भणं स्वनितन्त्रासो गात्रोद्वेगमरोचनं ।। २९९.

तिसऱ्या रात्री घंटाळी नावाची ग्रहिणी येते; तिची लक्षणे म्हणजे वारंवार रडणे, जांभई येणे, थरथर, आवाजाची भीती, शरीर अस्वस्थ होणे आणि भूक न लागणे.

केशराञ्जनगोहस्तिदन्तं साजपयो लिपेत् । नखराजीविल्वदलैर्धूपयेच्च बलिं हरेत् ।। २९९.

केशराञ्जन, गाईचा दात, हत्तीचा दात आणि बकरीचे दूध याने लेप करावा; नखराजी आणि बेलपत्र याने धूप द्यावा आणि बलि द्यावी.

ग्रही चतुर्थी काकोली गात्रोद्वेगप्ररोचनं । फेनोद्‌ग्णरो दिशो द़तकेशेन धूपयेत् ।। २९९.

चौथ्या प्रकारची ग्रही 'काकोली' शरीरात अस्वस्थता निर्माण करते; बाधित बालकाच्या केसांचा आणि फेसाचा धूर करून दिशांना धुप द्यावा.

गजदन्ताहिनिर्म्मोकवाजिमूत्रप्रलेपनं । सराजीनिम्बपत्रेण धूतकेशेन धूतकेशेन धूपयेत् ।। २९९.

हत्तीच्या दाताचा चुरा, सापाच्या कातडीचा तुकडा आणि घोड्याच्या मूत्राचा लेप लावावा; राजी आणि निम्बाच्या पानांचा, तसेच बाधित बालकाच्या केसांचा धूर करावा.

हंसाधिका पञ्चमी स्याज्जृम्भाश्वासोद्‌र्ध्वधारिणी । मुष्टिबन्धश्च तच्चेष्टा बलिं मत्स्यादिना हरेत् ।। २९९.

पाचवी 'हंसाधिक' ग्रही जांभई, दम लागणे आणि वर पाहणे अशी लक्षणे दाखवते; मुठी घट्ट आवळणे वगैरे लक्षणे दिसल्यास, मासे वगैरे पदार्थांचा बळी द्यावा.

मेषश्रृड्गबलालोध्रशिलातालैः शिशुं लिपेत् । फट्कारी तु ग्रही षष्ठी भयमोहप्ररोदनं ।। २९९.

मेंढ्याच्या शिंगाचा चुरा, बला, लोध्र आणि शिलाजीत यांचा लेप बालकाच्या अंगाला लावावा; सहावी 'फटकारी' ग्रही भीती, भ्रम आणि रडू आणते.

निराहरोऽह्गविक्षेणो हरेन्मत्स्यादिना बलिं । राजीगुग्गुलुकुष्ठे भदन्ताद्यैर्धूपलेपनैः ।। २९९.

उपाशीपोटी आणि अंग हलवणारे लक्षण दिसल्यास, मासे वगैरे पदार्थांचा बळी द्यावा; राजी, गुग्गुळ, कुष्ट, भदंत आणि इतर औषधींचा धूप व लेप करावा.

सप्तमे मुक्तकेश्यार्त्तः पूतिगन्धो विजृम्भणं । सादः प्ररोदनङ्गासो धूपो व्याघ्रनशैर्लिपेत् ।। २९९.

सातव्या ग्रहीत, बाधित बालकाचे केस विस्कटलेले असतात, वास खराब असतो, जांभया येतात, अशक्तपणा, सतत रडणे आणि खोकला असतो; व्याघ्रनशा या औषधीने धूप व लेप करावा.

वचागोमयगोमूत्रेः श्रीदणअडी चाष्टमे ग्रही । दिशो निरीक्षणं जिह्वाचालनङ्कासरोदनं ।। २९९.

आठव्या 'श्रीदंडी' ग्रहीत, वचा, गायीचे शेण आणि गायीचे मूत्र वापरावे; दिशांकडे टक लावून पाहणे, जीभ हलवणे आणि सतत खोकला अशी लक्षणे दिसतात.

वलिः पूर्वैव मत्स्याद्यैर्धूपलेपे च हिङ्गुला । वचासिद्धार्थलशुनैश्चोद्‌र्ध्वग्राही महाग्रही ।। २९९.

मागील ग्रहीसाठी मासे वगैरे पदार्थांचा बळी द्यावा आणि हिंगुळाचा धूप करावा; वर खेचणाऱ्या 'महाग्रही' साठी वचा, सिद्धार्थ आणि लसूण वापरावे.

उद्वेजनोद्‌र्ध्वनिःश्वासः स्वमुष्टिद्वयखादनं । रक्तचन्दनकुष्ठाद्यैर्धूपयेल्लेपयेच्छिशुं ।। २९९.

अस्वस्थता, वर श्वास घेणे आणि दोन्ही मुठींनी खाणे अशी लक्षणे असताना, रक्तचंदन, कुष्ट आणि इतर औषधींचा धूप व लेप बालकाला करावा.

कपिरोमनखैर्धूपो दशमी रोदनी ग्ररी । तच्चेष्टा रोदनं शश्वत् सुगन्धो नीलवर्णता ।। २९९.

दहाव्या 'रदनी' ग्रहीसाठी माकडाचे केस आणि नखांचा धूप करावा; तिची लक्षणे म्हणजे सतत रडणे, सुगंधी वास आणि निळसर रंग.

धूपो निम्बेन भूतोग्रराजीसर्ज्जरसैर्ल्लिपेत् । बर्लि वहिर्हरेल्लाजकुल्माषकवकोदनम् ।। २९९.

निंब, भूतोग्र, राजी आणि सर्जाच्या रसाचा धूप करावा; घराबाहेर भाजलेली ज्वारी, लाज, कुलमाष आणि कोद्रव यांचा बळी द्यावा.

यावत्त्रयोदशाहं स्यादेवं धूपादिका क्रिया । गृह्णाति मासिकं वत्सं पूतनासङ्कुली ग्रही ।। २९९.

ही धूप व इतर विधी तेरा दिवसांपर्यंत चालू ठेवावेत; 'पूतना संकुली' नावाची ग्रही मासिक बालकाला पकडते.

काकवद्रोदनं स्वासो मूत्रगन्वोऽक्षिमीलनं । गोमूत्रस्नपनं त्स्य गोदन्तेन च धूपनम् ।। २९९.

कावळ्यासारखे रडणे, दम लागणे, लघवी व विष्ठा होणे आणि डोळे मिटणे ही लक्षणे असतात; गायीच्या मूत्राने स्नान करावे आणि गोदंतीचा धूप करावा.

पीतवस्त्रं ददेद्रक्तस्रग्गन्धौ तैलदीपकः । त्रिविधं पायसम्मद्यं तिलमासञ्चतुर्व्विधम् ।। २९९.

पिवळे वस्त्र, लाल फुलांची माळ, सुवासिक द्रव्ये आणि तेलाचे दिवे द्यावेत; तीन प्रकारचे पायस, मद्य, तीळ आणि चार प्रकारच्या डाळी द्याव्यात.

करञ्जाधो यमदिशि सप्ताहं तैर्बलिं हरेत् । द्विमासिकञ्च मुकुटा वपुः शीतञ्च शीतलं ।। २९९.

दक्षिण दिशेला करंज वगैरे पदार्थांनी सात दिवस बळी द्यावा; दोन महिन्यांच्या बाळासाठी मुकुट घालावा आणि शरीर थंड व आरामदायक ठेवावे.

छर्द्दिः स्यान्मुखशोषादिपुष्पगन्धांशुकानि च । अपूपमोदनं दोपः कृष्णं नीरादि धूपकम् ।। २९९.

ओकारी, तोंड कोरडे पडणे आणि कपड्यांना फुलांचा वास येणे ही लक्षणे असतात; अपूप आणि भात द्यावा, काळ्या नीर वगैरे पदार्थांचा धूप करावा.