अग्निपुराणम्

मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्जिकपाचितैः । मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासकजम्पिवेत् ।। २९८.

मुनिपत्रांनी स्वेद करून, दंश कांजीत शिजवावा; सोळा प्रकारचे उंदीर सांगितले आहेत — त्यांना रसंका, अर्पासक आणि जांभूळ प्यायला द्यावे.

सतैलं मूषिकार्त्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा । सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं ।। २९८.

तेलासह हे उंदीरदंशावर गुणकारी आहे; फळिनी आणि कुसुम, तसेच नागर आणि गूळ खाल्ल्यास विष व अरुची दूर होते.

चिकित्सा विंशतिर्भूता लूताविषहरो गणः । पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं ।। २९८.

वीस उपचार आहेत; लुटा विष नष्ट करणारा गट म्हणजे पद्मक, पाटळी, कुष्ट, नत, उशीरा आणि चंदन.

निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्त्तं सेचयेज्जलैः । गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं ।। २९८.

निर्गुंडी, शारिवा, शेलू — हे लुटा दंशावर पाण्याने शिंपडावेत; गुंजा, निर्गुंडिका, कोळाचे पान, सुंठ आणि दोन प्रकारच्या निशा.

करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्त्तिहरं श्रृणु । मञ्जिष्ठा व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं ।। २९८.

करंजाच्या हाडाचे लेप लावल्याने विंचूदंश बरा होतो — ऐक, मंजिष्ठा, व्योष, शिरीष फुल आणि कुमुद.

संयोज्याश्चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ।। ओं नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खङ्गेन छेदय शुलेन भेदय चक्रेण दारय ओं ह्रूँ फट् । मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्द्धभादीन्निकृन्तति ।। २९८.

चार औषधींचे मिश्रण लावल्यावर विंचवाच्या विषाचा नाश होतो. ॐ नमो भगवते रुद्राय, छेद, फोड, कापा, तलवारीने छेद करा, शुलाने भेद करा, चक्राने फाडा—ॐ ह्रूं फट्. या मंत्राने सिद्ध केलेले औषध दिल्यास गाढव व इतर प्राण्यांच्या विषाचा नाश होतो.

त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं । अजाक्षीरेण पानादेर्गर्द्धभादेर्विषं हरेत् ।। २९८.

त्रिफळा, उशीरा, मुसळी, पाणी, मांसी, कमळ, आणि चंदन हे सर्व बकरीच्या दुधात मिसळून पिण्यास दिल्यास गाढव व अशा प्रकारच्या प्राण्यांच्या विषाचा नाश होतो.

हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं । सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं ।। २९८.

शिरीषाच्या पाच भागांसोबत व्योष घेतल्यास शतपदीच्या विषाचा नाश होतो. शिरीषाचा खोड व लाकूड एकत्र घेतल्यास उंदीराच्या विषाचा नाश होतो.

व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् । क्षारव्योषवचाहिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं ।। २९८.

व्योष तुपासोबत गोळा करून दिल्यास हे विष निघून जाते. क्षार, व्योष, वचा, हिंग, विडंग आणि सैंधव मीठ हे देखील उपयुक्त आहेत.

अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् । यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगाः शुनो विषापहः ।। २९८.

अंबष्ठ, अतिबला आणि कुष्ठ या सर्व किड्यांच्या विषाचा नाश करतात. यष्टिमधू, व्योष, गूळ आणि दूध यांचे मिश्रण कुत्र्याच्या विषावर गुणकारी आहे.

ओं सुभद्रायै नमः ओं सुप्रभायै नमः । यान्यौषधानि गृह्यन्ते विदानेन विना जनैः ।। २९८.

ॐ सुभद्रायै नमः, ॐ सुप्रभायै नमः. जी औषधे लोक अज्ञानाने घेतात—

तेषां वीजन्त्वया ग्राह्यमिति ब्रह्माऽव्रवीच्च नाम् । ताम्प्रणम्योषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना ।। २९८.

त्यांची बिया तू घ्याव्यात, असे ब्रह्मदेव म्हणाले. त्या औषधांना वंदन करून मग मूठभर ज्वारी त्यात टाकावी.

दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्य्यात्तदौषधं । त्वामुद्धराम्यूद्‌र्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत् ।। २९८.

हा मंत्र दहा वेळा म्हणून त्या औषधाला नमस्कार करावा. हाच मंत्र म्हणत कपाळावर नेऊन मग ते औषध घ्यावे.

नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च । आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं ।। २९८.

पुरुषसिंहास नमस्कार, गोपाळासही नमस्कार. स्वतःलाच रणांगणात कृष्णाचा पराभव ओळखता येतो.

एतेन सत्यवाक्येन अगदो मेऽस्तु सिध्यतु ।। नमो वैदूर्य्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये । औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रोऽयं स्थावरे विषे ।। २९८.

या सत्यवचनामुळे माझे औषध यशस्वी होवो. वैडूर्यमाते, सर्व विषांपासून माझे रक्षण कर—गौरी, गांधारी, चांडाळी, मातंगी, स्वाहा, हरिमाये. स्थावर विषावर औषध देताना हा मंत्र म्हणावा.

भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं । पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं ।। २९८.

विष पोटात गेले आणि आतच राहिले असेल, तर थंड पाण्यात भिजवलेले कमळ, तूप आणि मध यांसह लगेच द्यावे.

अग्निरुवाच बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि बालादिग्रहमर्द्दनं । अथ जातदिने वत्सं ग्रही गृह्णाति पापिनी ।। २९९.

अग्नी म्हणाले: मी आता बालकांसाठी उपाय सांगतो, बालग्रहांचा नाश कसा करावा ते सांगतो. जन्मदिवशी वत्साला पापी ग्रहिणी पकडते.

गात्रोद्वेगो निराहारो नानाग्रीवाविवर्त्तनं । तच्चेष्टितमिदं तत्स्यान्मातृणाञ्च बलं हरेत् ।। २९९.

शरीर अस्वस्थ होणे, अन्न न घेणे, मान वेगवेगळ्या प्रकारे वळवणे—ही त्याची लक्षणे आहेत, आणि हे आईचेही बळ कमी करते.

मत्स्यमांससुराभक्ष्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः । लिम्पेच्च धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैः ।। २९९.

मासे, मांस, मद्य, फुले, धूप आणि दिव्यांचा वास करून, धातकी, लोध्र, मंजीष्ठा, ताड आणि चंदन याने लेप करावा.

महिषाक्षेण धूपश्च द्विरात्रे भीषणी ग्रही । तच्चेष्टा कासनिश्वासौ गात्रसङ्गोचनं मुहुः ।। २९९.

म्हशीच्या डोळ्याचा धूप दोन रात्री दिल्यास भीषण ग्रहिणी शांत होते. तिची लक्षणे म्हणजे खोकला, उसासा आणि वारंवार अंग आकुंचन होणे.

आजमूत्रैर्लिपेत् कृष्णासेव्यापामार्गचन्दनैः । गोश्रृङ्गदन्तकेशैश्च धूपयेत् पूर्ववद्वलिः ।। २९९.

आजच्या मूत्राने, कृष्णसेव्येने, अपामार्ग आणि चंदनाने लेप करावा; गाईचे शिंग, दात आणि केस याने धूप द्यावा, आणि पूर्वीप्रमाणे बलि द्यावी.

ग्रही त्रिरात्रे घण्ठाली तच्चेष्टा क्रन्दनं मुहुः । जृम्भणं स्वनितन्त्रासो गात्रोद्वेगमरोचनं ।। २९९.

तिसऱ्या रात्री घंटाळी नावाची ग्रहिणी येते; तिची लक्षणे म्हणजे वारंवार रडणे, जांभई येणे, थरथर, आवाजाची भीती, शरीर अस्वस्थ होणे आणि भूक न लागणे.

केशराञ्जनगोहस्तिदन्तं साजपयो लिपेत् । नखराजीविल्वदलैर्धूपयेच्च बलिं हरेत् ।। २९९.

केशराञ्जन, गाईचा दात, हत्तीचा दात आणि बकरीचे दूध याने लेप करावा; नखराजी आणि बेलपत्र याने धूप द्यावा आणि बलि द्यावी.

ग्रही चतुर्थी काकोली गात्रोद्वेगप्ररोचनं । फेनोद्‌ग्णरो दिशो द़तकेशेन धूपयेत् ।। २९९.

चौथ्या प्रकारची ग्रही 'काकोली' शरीरात अस्वस्थता निर्माण करते; बाधित बालकाच्या केसांचा आणि फेसाचा धूर करून दिशांना धुप द्यावा.

गजदन्ताहिनिर्म्मोकवाजिमूत्रप्रलेपनं । सराजीनिम्बपत्रेण धूतकेशेन धूतकेशेन धूपयेत् ।। २९९.

हत्तीच्या दाताचा चुरा, सापाच्या कातडीचा तुकडा आणि घोड्याच्या मूत्राचा लेप लावावा; राजी आणि निम्बाच्या पानांचा, तसेच बाधित बालकाच्या केसांचा धूर करावा.

हंसाधिका पञ्चमी स्याज्जृम्भाश्वासोद्‌र्ध्वधारिणी । मुष्टिबन्धश्च तच्चेष्टा बलिं मत्स्यादिना हरेत् ।। २९९.

पाचवी 'हंसाधिक' ग्रही जांभई, दम लागणे आणि वर पाहणे अशी लक्षणे दाखवते; मुठी घट्ट आवळणे वगैरे लक्षणे दिसल्यास, मासे वगैरे पदार्थांचा बळी द्यावा.

मेषश्रृड्गबलालोध्रशिलातालैः शिशुं लिपेत् । फट्कारी तु ग्रही षष्ठी भयमोहप्ररोदनं ।। २९९.

मेंढ्याच्या शिंगाचा चुरा, बला, लोध्र आणि शिलाजीत यांचा लेप बालकाच्या अंगाला लावावा; सहावी 'फटकारी' ग्रही भीती, भ्रम आणि रडू आणते.

निराहरोऽह्गविक्षेणो हरेन्मत्स्यादिना बलिं । राजीगुग्गुलुकुष्ठे भदन्ताद्यैर्धूपलेपनैः ।। २९९.

उपाशीपोटी आणि अंग हलवणारे लक्षण दिसल्यास, मासे वगैरे पदार्थांचा बळी द्यावा; राजी, गुग्गुळ, कुष्ट, भदंत आणि इतर औषधींचा धूप व लेप करावा.

सप्तमे मुक्तकेश्यार्त्तः पूतिगन्धो विजृम्भणं । सादः प्ररोदनङ्गासो धूपो व्याघ्रनशैर्लिपेत् ।। २९९.

सातव्या ग्रहीत, बाधित बालकाचे केस विस्कटलेले असतात, वास खराब असतो, जांभया येतात, अशक्तपणा, सतत रडणे आणि खोकला असतो; व्याघ्रनशा या औषधीने धूप व लेप करावा.