अग्निपुराणम्

विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना । शिरिषपुष्पस्य रसभावितं मरिचं सितं ।। २९७.

शिरीष फुलाचा रस, मिरी आणि साखर एकत्र करून प्यायल्याने, लावल्याने किंवा अंजन केल्याने विष नष्ट होते.

पाननस्याञ्चनाद्यैश्च विषं हन्यान्न संशयः । कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीषार्कपयोयुतं ।। २९७.

हे सर्व एकत्र करून प्यायल्याने, नस्याने किंवा लावल्याने विष निश्चितच नष्ट होते; कोषातकी, वचा, हिंग, शिरीष, अर्क आणि दूध एकत्र घ्यावे.

कुटुत्रयं समेषाम्बो हरेन्नस्यादिना विषं । रामठेक्ष्वाकुशर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं ।। २९७.

तीन तिखट पदार्थ आणि पाणी एकत्र करून नस्याने दिल्यास विष दूर होते; रामठ, इक्ष्वाकू आणि शर्व यांचे चूर्ण नस्याने घेतल्यास विष नाहीसे होते.

इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा । तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्यविषापहं ।। २९७.

इंद्रबला, अग्निकंद, रोहिणी, तुळस, देविका हे सर्व, त्यांचा रस आणि त्रिकटू चूर्ण एकत्र करून खाल्ल्यास विष नष्ट होते.

पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चम्यां शिरीषस्य विषापहं ।। २९७.

कृष्णपंचमीला गोळा केलेल्या शिरीषाच्या पाच भागांनी विष दूर होते.

अग्निरुवाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ श्रृणु वच्मि ते । ह्रीँ ह्रीँ अमलपक्षि स्वाहा २९८.

अग्नी म्हणाले: वसिष्ठा, आता मी तुला गाईच्या आजारावरची चिकित्सा सांगतो, ऐक. ह्री ह्री, निर्मळ पक्ष्या, स्वाहा.

लशुनं रामठफ्लं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे । स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाऽहिजे विषे ।। २९८.

लसूण, रामठ फळ, कुष्ट, अग्नी आणि व्योष हे विषावर; स्नुहीचे दूध आणि गायीचे तूप — हे सर्व पक्ष्याला सर्पदंश झाल्यास प्यायला द्यावे.

अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा ससैन्धवा । आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं ।। २९८.

राजिलाने दंश केल्यास काळ्या उडीदाची पेज आणि सैंधव द्यावे; तूप, मध, शेणाचे पाणी आणि पुरीतत्या एकत्र केल्याने विष नष्ट होते.

सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं । व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः ।। २९८.

काळा उडीद, न ढवळलेले दूध आणि तूप यासोबत शेवटी मध द्यावे; व्योष, पिस, मांजरीची हाडे आणि नकुलाचे अवयव सारख्याच प्रमाणात घ्यावेत.

चूर्णितैर्म्मेषदुग्धाक्तैर्धूपः सर्वविषापहः । रोमनिर्गुण्डिकाकोलवर्णैर्वा लशुनं समं ।। २९८.

मेंढीच्या दूधात मिसळलेल्या चूर्णांनी धूप केल्याने सर्व विष नष्ट होते; किंवा रोमनिर्गुंडी आणि कोळाच्या पानांसोबत लसूण द्यावा.

मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्जिकपाचितैः । मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासकजम्पिवेत् ।। २९८.

मुनिपत्रांनी स्वेद करून, दंश कांजीत शिजवावा; सोळा प्रकारचे उंदीर सांगितले आहेत — त्यांना रसंका, अर्पासक आणि जांभूळ प्यायला द्यावे.

सतैलं मूषिकार्त्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा । सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं ।। २९८.

तेलासह हे उंदीरदंशावर गुणकारी आहे; फळिनी आणि कुसुम, तसेच नागर आणि गूळ खाल्ल्यास विष व अरुची दूर होते.

चिकित्सा विंशतिर्भूता लूताविषहरो गणः । पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं ।। २९८.

वीस उपचार आहेत; लुटा विष नष्ट करणारा गट म्हणजे पद्मक, पाटळी, कुष्ट, नत, उशीरा आणि चंदन.

निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्त्तं सेचयेज्जलैः । गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं ।। २९८.

निर्गुंडी, शारिवा, शेलू — हे लुटा दंशावर पाण्याने शिंपडावेत; गुंजा, निर्गुंडिका, कोळाचे पान, सुंठ आणि दोन प्रकारच्या निशा.

करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्त्तिहरं श्रृणु । मञ्जिष्ठा व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं ।। २९८.

करंजाच्या हाडाचे लेप लावल्याने विंचूदंश बरा होतो — ऐक, मंजिष्ठा, व्योष, शिरीष फुल आणि कुमुद.

संयोज्याश्चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ।। ओं नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खङ्गेन छेदय शुलेन भेदय चक्रेण दारय ओं ह्रूँ फट् । मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्द्धभादीन्निकृन्तति ।। २९८.

चार औषधींचे मिश्रण लावल्यावर विंचवाच्या विषाचा नाश होतो. ॐ नमो भगवते रुद्राय, छेद, फोड, कापा, तलवारीने छेद करा, शुलाने भेद करा, चक्राने फाडा—ॐ ह्रूं फट्. या मंत्राने सिद्ध केलेले औषध दिल्यास गाढव व इतर प्राण्यांच्या विषाचा नाश होतो.

त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं । अजाक्षीरेण पानादेर्गर्द्धभादेर्विषं हरेत् ।। २९८.

त्रिफळा, उशीरा, मुसळी, पाणी, मांसी, कमळ, आणि चंदन हे सर्व बकरीच्या दुधात मिसळून पिण्यास दिल्यास गाढव व अशा प्रकारच्या प्राण्यांच्या विषाचा नाश होतो.

हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं । सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं ।। २९८.

शिरीषाच्या पाच भागांसोबत व्योष घेतल्यास शतपदीच्या विषाचा नाश होतो. शिरीषाचा खोड व लाकूड एकत्र घेतल्यास उंदीराच्या विषाचा नाश होतो.

व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् । क्षारव्योषवचाहिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं ।। २९८.

व्योष तुपासोबत गोळा करून दिल्यास हे विष निघून जाते. क्षार, व्योष, वचा, हिंग, विडंग आणि सैंधव मीठ हे देखील उपयुक्त आहेत.

अम्बष्ठातिबलाकुष्ठं सर्वकीटविषं हरेत् । यष्टिव्योषगुडक्षीरयोगाः शुनो विषापहः ।। २९८.

अंबष्ठ, अतिबला आणि कुष्ठ या सर्व किड्यांच्या विषाचा नाश करतात. यष्टिमधू, व्योष, गूळ आणि दूध यांचे मिश्रण कुत्र्याच्या विषावर गुणकारी आहे.

ओं सुभद्रायै नमः ओं सुप्रभायै नमः । यान्यौषधानि गृह्यन्ते विदानेन विना जनैः ।। २९८.

ॐ सुभद्रायै नमः, ॐ सुप्रभायै नमः. जी औषधे लोक अज्ञानाने घेतात—

तेषां वीजन्त्वया ग्राह्यमिति ब्रह्माऽव्रवीच्च नाम् । ताम्प्रणम्योषधीम्पश्चात् यवान् प्रक्षिप्य मुष्टिना ।। २९८.

त्यांची बिया तू घ्याव्यात, असे ब्रह्मदेव म्हणाले. त्या औषधांना वंदन करून मग मूठभर ज्वारी त्यात टाकावी.

दश जप्त्वा मन्त्रमिदं नमस्कुर्य्यात्तदौषधं । त्वामुद्धराम्यूद्‌र्ध्वनेत्रामनेनैव च भक्षयेत् ।। २९८.

हा मंत्र दहा वेळा म्हणून त्या औषधाला नमस्कार करावा. हाच मंत्र म्हणत कपाळावर नेऊन मग ते औषध घ्यावे.

नमः पुरुषसिंहाय नमो गोपालकाय च । आत्मनैवाभिजानाति रणे कृष्णपराजयं ।। २९८.

पुरुषसिंहास नमस्कार, गोपाळासही नमस्कार. स्वतःलाच रणांगणात कृष्णाचा पराभव ओळखता येतो.

एतेन सत्यवाक्येन अगदो मेऽस्तु सिध्यतु ।। नमो वैदूर्य्यमाते तन्न रक्ष मां सर्वविषेभ्यो गौरि गान्धारि चाण्डालि मातङ्गिनि स्वाहा हरिमाये । औषधादौ प्रयोक्तव्यो मन्त्रोऽयं स्थावरे विषे ।। २९८.

या सत्यवचनामुळे माझे औषध यशस्वी होवो. वैडूर्यमाते, सर्व विषांपासून माझे रक्षण कर—गौरी, गांधारी, चांडाळी, मातंगी, स्वाहा, हरिमाये. स्थावर विषावर औषध देताना हा मंत्र म्हणावा.

भुक्तमात्रे स्थिते ज्वाले पद्मं शीताम्बुसेवितं । पाययेत्सघृतं क्षौद्रं विषञ्चेत्तदनन्तरं ।। २९८.

विष पोटात गेले आणि आतच राहिले असेल, तर थंड पाण्यात भिजवलेले कमळ, तूप आणि मध यांसह लगेच द्यावे.

अग्निरुवाच बालतन्त्रं प्रवक्ष्यामि बालादिग्रहमर्द्दनं । अथ जातदिने वत्सं ग्रही गृह्णाति पापिनी ।। २९९.

अग्नी म्हणाले: मी आता बालकांसाठी उपाय सांगतो, बालग्रहांचा नाश कसा करावा ते सांगतो. जन्मदिवशी वत्साला पापी ग्रहिणी पकडते.

गात्रोद्वेगो निराहारो नानाग्रीवाविवर्त्तनं । तच्चेष्टितमिदं तत्स्यान्मातृणाञ्च बलं हरेत् ।। २९९.

शरीर अस्वस्थ होणे, अन्न न घेणे, मान वेगवेगळ्या प्रकारे वळवणे—ही त्याची लक्षणे आहेत, आणि हे आईचेही बळ कमी करते.

मत्स्यमांससुराभक्ष्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः । लिम्पेच्च धातकीलोध्रमञ्जिष्ठातालचन्दनैः ।। २९९.

मासे, मांस, मद्य, फुले, धूप आणि दिव्यांचा वास करून, धातकी, लोध्र, मंजीष्ठा, ताड आणि चंदन याने लेप करावा.