अग्निपुराणम्

ऋग्‌द्वितीया त्रिजगती तृतीया त्रिष्टुबेव च । अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्योभिज्ञः सुसिद्धिभाक् ।। २९६.

दुसरी ऋचा ऋग्वेदाच्या छंदात आहे, तीन ऋचा जगती छंदात आहेत, आणि तिसरी त्रिष्टुप छंदात आहे. यजुर्वेदातील तीन ऋचा अनुष्टुप छंदात आहेत; श्रेष्ठ जाणणारा सहज यशस्वी होतो.

त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्द्दनं । इँ श्रीँ ह्रीँ ह्रैँ हूँ त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः ।। २९६.

या मंत्रामुळे त्रैलोक्याला मोह पडतो, विष, आजार आणि शत्रू नष्ट होतात: 'इं श्रीं ह्रीं ह्रैं हूं—त्रैलोक्यमोहक विष्णूंना नमस्कार.'

ओं हं इँ उग्रवीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं । नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युन्नमाम्यहं ।। २९६.

ॐ हं इं—उग्रवीर, महाविष्णू, सर्वदिशांना तोंड असलेला तेजस्वी, नरसिंह, भयंकर, मंगल, मृत्यूचा मृत्यू—त्यांना मी नमस्कार करतो.

अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्द्दनौ ।। २९६.

हा पंचांग मंत्र सर्व कार्यसिद्धीसाठी आहे. बारा आणि आठ अक्षरी मंत्र विष व आजार नष्ट करतात.

कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी । प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्द्धनं ।। २९६.

कुब्जिका, त्रिपुरा, गौरी, चंद्रिका, विषहारीणी—या सर्वांच्या कृपादायक मंत्रामुळे विष दूर होते आणि आयुष्य व आरोग्य वाढते.

सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः ।। २९६.

सूर्य आणि विनायकाचे मंत्रही नेहमी रुद्रमंत्रांसारखेच संपूर्ण असतात.

एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः । गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः ।। २९७.

एक, दोन, तीन किंवा चार बी असलेले, पाच काळ्या चक्रांसह असलेले, गोपीजनवल्लभ यांना स्वाहा म्हणून अर्पण केल्यावर, हे सर्व इच्छित फल मिळवून देणारे आहे.

ओं नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ । पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः । दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना ।। २९७.

ॐ, भगवंत रुद्रांना नमस्कार, प्रेतांचे स्वामी, तू रक्षण कर, गर्जना कर, फिरव, सोड, गुंतव, प्रवेश कर, सुवर्णपक्षी रुद्र आज्ञा देतो, ठ. हा मंत्र पाताळ हलवण्यासाठी आहे; याचा जप केल्यावर विष नष्ट होते. सर्पदंश किंवा लाकूड, दगड इत्यादींच्या दंशावर, लगेचच परिणाम होतो.

विषशान्त्यै दहेद्दंशं ज्वालकोकनदादिना । शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं ।। २९७.

विष शांत करण्यासाठी, दंश ज्वाळेने किंवा कोकनद वगैरेने भाजावा; शिरीष बी, फुल, अर्क आणि दूध ही तिघे वापरावीत.

विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना । शिरिषपुष्पस्य रसभावितं मरिचं सितं ।। २९७.

शिरीष फुलाचा रस, मिरी आणि साखर एकत्र करून प्यायल्याने, लावल्याने किंवा अंजन केल्याने विष नष्ट होते.

पाननस्याञ्चनाद्यैश्च विषं हन्यान्न संशयः । कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीषार्कपयोयुतं ।। २९७.

हे सर्व एकत्र करून प्यायल्याने, नस्याने किंवा लावल्याने विष निश्चितच नष्ट होते; कोषातकी, वचा, हिंग, शिरीष, अर्क आणि दूध एकत्र घ्यावे.

कुटुत्रयं समेषाम्बो हरेन्नस्यादिना विषं । रामठेक्ष्वाकुशर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं ।। २९७.

तीन तिखट पदार्थ आणि पाणी एकत्र करून नस्याने दिल्यास विष दूर होते; रामठ, इक्ष्वाकू आणि शर्व यांचे चूर्ण नस्याने घेतल्यास विष नाहीसे होते.

इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा । तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्यविषापहं ।। २९७.

इंद्रबला, अग्निकंद, रोहिणी, तुळस, देविका हे सर्व, त्यांचा रस आणि त्रिकटू चूर्ण एकत्र करून खाल्ल्यास विष नष्ट होते.

पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चम्यां शिरीषस्य विषापहं ।। २९७.

कृष्णपंचमीला गोळा केलेल्या शिरीषाच्या पाच भागांनी विष दूर होते.

अग्निरुवाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ श्रृणु वच्मि ते । ह्रीँ ह्रीँ अमलपक्षि स्वाहा २९८.

अग्नी म्हणाले: वसिष्ठा, आता मी तुला गाईच्या आजारावरची चिकित्सा सांगतो, ऐक. ह्री ह्री, निर्मळ पक्ष्या, स्वाहा.

लशुनं रामठफ्लं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे । स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाऽहिजे विषे ।। २९८.

लसूण, रामठ फळ, कुष्ट, अग्नी आणि व्योष हे विषावर; स्नुहीचे दूध आणि गायीचे तूप — हे सर्व पक्ष्याला सर्पदंश झाल्यास प्यायला द्यावे.

अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा ससैन्धवा । आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं ।। २९८.

राजिलाने दंश केल्यास काळ्या उडीदाची पेज आणि सैंधव द्यावे; तूप, मध, शेणाचे पाणी आणि पुरीतत्या एकत्र केल्याने विष नष्ट होते.

सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं । व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः ।। २९८.

काळा उडीद, न ढवळलेले दूध आणि तूप यासोबत शेवटी मध द्यावे; व्योष, पिस, मांजरीची हाडे आणि नकुलाचे अवयव सारख्याच प्रमाणात घ्यावेत.

चूर्णितैर्म्मेषदुग्धाक्तैर्धूपः सर्वविषापहः । रोमनिर्गुण्डिकाकोलवर्णैर्वा लशुनं समं ।। २९८.

मेंढीच्या दूधात मिसळलेल्या चूर्णांनी धूप केल्याने सर्व विष नष्ट होते; किंवा रोमनिर्गुंडी आणि कोळाच्या पानांसोबत लसूण द्यावा.

मुनिपत्रैः कृतस्वेदं दष्टं काञ्जिकपाचितैः । मूषिकाः षोडश प्रोक्ता रसङ्कार्पासकजम्पिवेत् ।। २९८.

मुनिपत्रांनी स्वेद करून, दंश कांजीत शिजवावा; सोळा प्रकारचे उंदीर सांगितले आहेत — त्यांना रसंका, अर्पासक आणि जांभूळ प्यायला द्यावे.

सतैलं मूषिकार्त्तिघ्नं फलिनीकुसुमन्तथा । सनागरगुडम्भक्ष्यं तद्विषारोचकापहं ।। २९८.

तेलासह हे उंदीरदंशावर गुणकारी आहे; फळिनी आणि कुसुम, तसेच नागर आणि गूळ खाल्ल्यास विष व अरुची दूर होते.

चिकित्सा विंशतिर्भूता लूताविषहरो गणः । पद्मकं पाटली कुष्ठं नतमूशीरचन्दनं ।। २९८.

वीस उपचार आहेत; लुटा विष नष्ट करणारा गट म्हणजे पद्मक, पाटळी, कुष्ट, नत, उशीरा आणि चंदन.

निर्गुण्डी शारिवा शेलु लूतार्त्तं सेचयेज्जलैः । गुञ्जानिर्गुण्डिकङ्कोलपर्णं शुण्ठी निशाद्वयं ।। २९८.

निर्गुंडी, शारिवा, शेलू — हे लुटा दंशावर पाण्याने शिंपडावेत; गुंजा, निर्गुंडिका, कोळाचे पान, सुंठ आणि दोन प्रकारच्या निशा.

करञ्जास्थि च तत्पङ्कैः वृश्चिकार्त्तिहरं श्रृणु । मञ्जिष्ठा व्योषपुष्पं शिरीषकौमुदं ।। २९८.

करंजाच्या हाडाचे लेप लावल्याने विंचूदंश बरा होतो — ऐक, मंजिष्ठा, व्योष, शिरीष फुल आणि कुमुद.

संयोज्याश्चतुरो योगा लेपादौ वृश्चिकापहाः ।। ओं नमो भगवते रुद्राय चिवि छिन्द किरि भिन्द खङ्गेन छेदय शुलेन भेदय चक्रेण दारय ओं ह्रूँ फट् । मन्त्रेण मन्त्रितो देयो गर्द्धभादीन्निकृन्तति ।। २९८.

चार औषधींचे मिश्रण लावल्यावर विंचवाच्या विषाचा नाश होतो. ॐ नमो भगवते रुद्राय, छेद, फोड, कापा, तलवारीने छेद करा, शुलाने भेद करा, चक्राने फाडा—ॐ ह्रूं फट्. या मंत्राने सिद्ध केलेले औषध दिल्यास गाढव व इतर प्राण्यांच्या विषाचा नाश होतो.

त्रिफलोशीरमुस्ताम्बुमांसीपद्मकचन्दनं । अजाक्षीरेण पानादेर्गर्द्धभादेर्विषं हरेत् ।। २९८.

त्रिफळा, उशीरा, मुसळी, पाणी, मांसी, कमळ, आणि चंदन हे सर्व बकरीच्या दुधात मिसळून पिण्यास दिल्यास गाढव व अशा प्रकारच्या प्राण्यांच्या विषाचा नाश होतो.

हरेत् शिरीषपञ्चाङ्गं व्योषं शतपदीविषं । सकन्धरं शिरीषास्थि हरेदुन्दूरजं विषं ।। २९८.

शिरीषाच्या पाच भागांसोबत व्योष घेतल्यास शतपदीच्या विषाचा नाश होतो. शिरीषाचा खोड व लाकूड एकत्र घेतल्यास उंदीराच्या विषाचा नाश होतो.

व्योषं ससर्पिः पिण्डीतमूलमस्य विषं हरेत् । क्षारव्योषवचाहिङ्गुविडङ्गं सैन्धवन्नतं ।। २९८.

व्योष तुपासोबत गोळा करून दिल्यास हे विष निघून जाते. क्षार, व्योष, वचा, हिंग, विडंग आणि सैंधव मीठ हे देखील उपयुक्त आहेत.