अग्निपुराणम्

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं षं गदामनुः । गं डं बं सं पुष्टिमन्त्रो घं ढं भं हं श्रियै नमः

'कं', 'टं', 'पं', 'शं'—वैनतेय; 'खं', 'ठं', 'फं', 'षं'—गदा; 'गं', 'डं', 'बं', 'सं'—पुष्टीमंत्र; 'घं', 'ढं', 'भं', 'हं'—श्रीसाठी नमस्कार.

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पं कौस्तुभाय च। जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चं लं

'वं', 'शं', 'मं', 'क्षं'—पांचजन्य; 'छं', 'तं', 'पं'—कौस्तुभ; 'जं', 'खं', 'वं'—सुदर्शन; 'श्रीवत्स'—'सं', 'वं', 'दं', 'चं', 'लं'.

ओं धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः । निर्बीजपदमन्त्राणं पदैरङ्गानि कल्पयेत्

'ॐ', 'धं', 'वं'—वनमाला; 'महानंता'स नमस्कार; बीजरहित मंत्रांसाठी, शब्दांनी अंगे तयार करावीत.

जात्यन्तैर्नामसंयुक्तैर्हृदयादीनि पञ्चधा। प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

जातीच्या शेवटी नावांनी जोडलेली हृदय वगैरे पाच प्रकारची असतात; प्रणवाने हृदय वगैरे पुन्हा पाच प्रकारे सांगितली जातात.

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा। नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

प्रणव हे प्रथम हृदय, परा हे शिर व शिखा; स्वतःच्या नावाने कवच, आणि नावाच्या शेवटी अस्त्र असते.

ओं परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः। एकव्यूहादिपड्‌विशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

'ॐ', 'परा', 'अस्त्र', स्वतःचे नाव, चतुर्थी विभक्ती व 'नमः' ने शेवट; एकव्यूहापासून दहाव्या पर्यंत त्याचा स्वतःचा मंत्र.

कनिष्ठादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्च्चयेत्। पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

कनिष्ठा व हातांच्या टोकांवर देहाची प्रकृती पूजावी; परा म्हणजे पुरुषाचा आत्मा, आणि प्रकृतीने ते द्विरूप आहे.

ओं परायाग्न्यात्मने चैव वाय्वर्क्कौ च द्विरूपकः। अग्निं त्रिमूर्त्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

ॐ, परमात्मा, अग्नीचे स्वरूप, तसेच वायू आणि सूर्य हे दोन रूपात आहेत. त्रिमूर्ती असलेल्या, सर्वत्र पसरलेल्या अग्नीला हातावर आणि शरीरावर स्थापन करावे.

वाय्वर्क्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये। हृदि मूर्त्तौ तनावेष त्रिव्यूहे तुर्य्यरूपके

वायू आणि सूर्य यांना दोन्ही हातांच्या फांद्यांवर, म्हणजे उजवा आणि डावा हात, येथे ठेवावे. त्यांचे रूप हृदयात आणि शरीरात, त्रिव्यूह आणि चौथे रूप अशा प्रकारे स्थापन करावे.

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत्। तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

ऋग्वेद, जो सर्वत्र व्यापलेला आहे, तो हातावर ठेवावा; यजुर्वेद बोटांवर; अथर्ववेद दोन्ही तळव्यांवर; आणि डोक्यावर, हृदयात, पायाच्या टोकांवर ठेवावा.

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत्। अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्‌गुह्यपादके

आकाश, जे सर्वत्र व्यापलेले आहे, ते हातावर आणि शरीरावर पूर्वीप्रमाणे ठेवावे; बोटांवर वायू वगैरे ठेवावे; डोके, हृदय, गुप्तांग आणि पाय येथे ठेवावे.

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः। मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्‌व्यूह ईरितः

वायू, तेज, पाणी, पृथ्वी — हे पंचव्यूह सांगितले आहेत; मन, कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा आणि नाक — हे षड्व्यूह म्हटले आहेत.

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्ठादितः क्रमात्। मूर्द्धास्यहृद्‌गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

सर्वत्र व्यापणारे मन, अंगठ्यापासून क्रमाने ठेवावे; डोके, तोंड, हृदय, गुप्तांग आणि पाय येथे करुणामूर्तीचे स्वरूप सांगितले आहे.

आदिमूर्त्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्‌ज्ञितः। भूर्भुवः स्वर्म्महर्ज्जनस्तपः सत्यञ्च सप्तधा

सर्वत्र व्यापणारे आदिमूर्ती, ज्याला जीव असे नाव आहे; भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः आणि सत्य — ही सात विभागे आहेत.

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्ठादिक्रमेण तु। तलसंस्थः सप्तमश्च लोकेशो देहके क्रमात्

हातावर आणि शरीरावर आदिमूर्तीला अंगठ्यापासून क्रमाने ठेवावे; सातवे, जे तळव्याच्या मुळाशी आहे, ते लोकांचे स्वामी शरीरात क्रमाने स्थापन करावे.

देहे शिरोललाटास्यहृद्‌गुह्याङ्‌घ्रिषुसंस्थितः। अग्निष्टोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

शरीरात — डोके, कपाळ, तोंड, हृदय, गुप्तांग आणि पायांच्या टोकांवर — अग्निष्टोम, उक्त, षोडशी आणि वाजपेय हे आहेत.

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः। धीरहं मनः शब्दश्च स्पर्शरूपरसास्तत

अतिरात्र आणि आप्तोर्याम, हे यज्ञाचे स्वरूप, सात रूपात आहेत; धीर आत्मा, मन, शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि मग

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात्। न्यसेदन्त्यौ च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

गंध आणि बुद्धी, जे सर्वत्र व्यापलेले आहेत, ते हातावर आणि शरीरावर क्रमाने ठेवावे; शेवटची दोन तळव्यांवर, आणि कपाळ, तोंड, हृदय येथे ठेवावीत.

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृत । जीवो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

नाभी, गुप्तांग आणि पाय येथे आठव्या रूपात पुरुष आठवला जातो: जीव, बुद्धी, अहंकार, मन, शब्द, गुण आणि वायू.

रूपं रसो नवात्मायं जीव अह्‌गुष्ठकद्वये। तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीम्

रूप, रस — हे नवस्वरूप; जीव दोन्ही अंगठ्यांत आहे; बाकीचे क्रमाने तर्जनीपासून डाव्या अनामिकेपर्यंत ठेवावे.

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु। पादयोश्च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

शरीरात — डोके, कपाळ, तोंड, हृदय, नाभी, गुप्तांग, गुडघे आणि पाय — येथे दहा रूपांचा आत्मा, इंद्र, सर्वत्र व्यापलेला आहे.

अङ्‌गुष्टकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च। शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

दोन्ही अंगठ्यांत अग्नी आहे; तर्जनीपासून इतर बोटांत क्रमाने; डोके, कपाळ, तोंड; हृदय, नाभी, गुप्तांग आणि गुडघे येथे.

पादयोरेकादशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च। चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायुकः

दोन्ही पायांत एकादश रूप: मन, कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा, नाक, वाणी, हात, पाय आणि मलद्वार.

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये। तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

उपस्थ, मन, जे सर्वत्र व्यापलेले आहे; कान दोन्ही अंगठ्यांत; तर्जनीपासून आठ क्रमाने; बाकीचे दोन्ही तळव्यांत ठेवावे.

उत्तमाङ्गललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके। ऊरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात् ।। ३७ विष्णुर्म्मधुहरश्चैव त्रिविक्रमकवामनौ। श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

वरच्या अंगावर, कपाळ, तोंड, हृदय, नाभी, मग गुप्तांग; दोन्ही मांड्या, तसेच पिंड्या, घोटे आणि पाय — येथे अनुक्रमे विष्णु, मधुसूदन, त्रिविक्रम, वामन, श्रीधर, हृषीकेश आणि पद्मनाभ आहेत.

दामोदरः केशवश्च नारायणस्ततः परः। माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

दामोदर, केशव, मग पुढे श्रेष्ठ नारायण, त्यानंतर माधव आणि गोविंद — अशा प्रकारे सर्वत्र व्यापणाऱ्या विष्णूचं प्रतिष्ठापन करावं.

अङ्‌गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ। शिरः शिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

अंगठ्यांवर, तळहातावर, पायांवर, गुडघ्यांवर, कंबरेवर, डोक्यावर, शिखरावर, कंबरेवर, गुडघ्यांवर आणि पायांवर — या सर्व ठिकाणी प्रतिष्ठा करावी.

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्‌विंशव्यूहकस्तथा। पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

बारा प्रकारचं आत्मत्त्व, पंचविंशीतत्त्व, आणि सहाव्या क्रमाचं स्वरूप; पुरुष, धीर, अहंकार, मन, चित्त आणि शब्दाचं तत्त्व.

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस्तथा। चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायवः

त्याचप्रमाणे स्पर्श, चव, रूप, वास; कान, त्वचा, डोळे, जीभ, नाक, वाणी, हात, पाय आणि मलमूत्राचे मार्ग.