अग्निपुराणम्

देवता पुरुषोऽनुष्टुप्‌छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् । अद्भ्यः सम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः ।। २९६.

या मंत्राची देवता पुरुष आहे, छंद अनुष्टुप आहे, आणि त्रिष्टुप छंदही येथे आहे असं समजावं. हे सूक्त पाण्यातून उत्पन्न झालं आहे, आणि ऋषी उत्तरा गोणर आहेत.

आद्यानान्तिसृणां त्रिष्टुप्‌छन्दोऽनुष्टुब्द्वयोरपि । छन्दस्त्रैष्टुभमन्त्यायाः पुरुषोऽस्यापि देवता ।। २९६.

पहिल्या तीन ऋचांसाठी त्रिष्टुप छंद आहे, पुढच्या दोन ऋचांसाठी अनुष्टुप छंद आहे. शेवटच्या ऋचेसाठी त्रिष्टुप छंद आहे आणि त्याची देवता पुरुष आहे.

आशुरिन्द्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतं । ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्च्चके ।। २९६.

बारा ऋचांसाठी 'वेगवान इंद्र' ही देवता आहे, छंद त्रिष्टुप आहे असं सांगितलं जातं. सत्रा ऋचांच्या सूक्तासाठी ऋषी प्रतिरथ आहेत.

पृथक्‌पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता । अवशिष्टदैवतेषु छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतं ।। २९६.

प्रत्येक ऋचेसाठी वेगवेगळ्या देवता आहेत, जाणकार व्यक्तींना त्या देवता माहित असतात. उरलेल्या देवतांसाठी अनुष्टुप छंद आहे असं मानलं जातं.

असौ यस्ताम्रो भवतीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः । पङ्क्तिच्छन्दोऽथ मर्म्माणि त्वपो लिङ्गोक्तदेवताः ।। २९६.

जो तांबडा दिसतो तो इंद्र आहे, त्याच्या अनेक रूपांची देवता सांगितली आहे; छंद पंक्ति आहे. मर्मस्थळे पाण्याशी संबंधित आहेत, आणि देवता पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे आहेत.

रौद्राध्याये च सर्व्वस्मिन्नृषिः स्यात् परमेष्ठ्यपि । प्रजापतिर्व्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणां पुनः ।। २९६.

रौद्राध्यायाच्या सर्व भागात परमेष्ठी हेही ऋषी आहेत; किंवा देवांसाठी प्रजापती, आणि तीन ऋचांसाठी पुन्हा कुत्स हे ऋषी आहेत.

मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश्च देवताः । आद्योनुवाकोऽथ पूर्व्व एकरुद्राख्यदैवतः ।। २९६.

मनाशी संबंधित दोन ऋचांसाठी उमा एकटीच देवता आहे, तसेच रुद्र आणि रुद्रगणही देवता आहेत. पहिला अनुवाक आणि त्यापूर्वीचा, या दोन्हींची देवता एकरुद्र आहे.

छन्दो गायत्रमाद्याया अनुष्टुप्‌ तिसृणामृचाम् । तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुबथ संस्मृतम् ।। २९६.

पहिल्या ऋचेसाठी गायत्री छंद आहे, पुढच्या तीन ऋचांसाठी अनुष्टुप छंद आहे. तसेच, पुढच्या तीन ऋचांसाठी पंक्ति छंद आहे, आणि पुन्हा अनुष्टुप छंद आहे.

द्वयोश्च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः । हिरण्यबाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च ।। २९६.

दोन ऋचांसाठी जगती छंद आहे; रुद्राण्यांसाठी ऐंशी ऋचा आहेत. 'हिरण्यबाहू' तीनदा, 'नम: वः' आणि 'किरिकाय' यांनाही नमस्कार.

पञ्चर्च्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रे रुद्रानुवाकके । विंशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा बृहती स्मृता ।। २९६.

पाच ऋचांच्या रुद्रसूक्तात देवता रुद्र आहेत; रुद्रानुवाक नावाच्या मंत्रात वीस रुद्रदेवता आहेत, आणि पहिली ऋचा बृहती म्हणून ओळखली जाते.

ऋग्‌द्वितीया त्रिजगती तृतीया त्रिष्टुबेव च । अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्योभिज्ञः सुसिद्धिभाक् ।। २९६.

दुसरी ऋचा ऋग्वेदाच्या छंदात आहे, तीन ऋचा जगती छंदात आहेत, आणि तिसरी त्रिष्टुप छंदात आहे. यजुर्वेदातील तीन ऋचा अनुष्टुप छंदात आहेत; श्रेष्ठ जाणणारा सहज यशस्वी होतो.

त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्द्दनं । इँ श्रीँ ह्रीँ ह्रैँ हूँ त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः ।। २९६.

या मंत्रामुळे त्रैलोक्याला मोह पडतो, विष, आजार आणि शत्रू नष्ट होतात: 'इं श्रीं ह्रीं ह्रैं हूं—त्रैलोक्यमोहक विष्णूंना नमस्कार.'

ओं हं इँ उग्रवीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं । नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युन्नमाम्यहं ।। २९६.

ॐ हं इं—उग्रवीर, महाविष्णू, सर्वदिशांना तोंड असलेला तेजस्वी, नरसिंह, भयंकर, मंगल, मृत्यूचा मृत्यू—त्यांना मी नमस्कार करतो.

अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्द्दनौ ।। २९६.

हा पंचांग मंत्र सर्व कार्यसिद्धीसाठी आहे. बारा आणि आठ अक्षरी मंत्र विष व आजार नष्ट करतात.

कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी । प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्द्धनं ।। २९६.

कुब्जिका, त्रिपुरा, गौरी, चंद्रिका, विषहारीणी—या सर्वांच्या कृपादायक मंत्रामुळे विष दूर होते आणि आयुष्य व आरोग्य वाढते.

सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः ।। २९६.

सूर्य आणि विनायकाचे मंत्रही नेहमी रुद्रमंत्रांसारखेच संपूर्ण असतात.

एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः । गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः ।। २९७.

एक, दोन, तीन किंवा चार बी असलेले, पाच काळ्या चक्रांसह असलेले, गोपीजनवल्लभ यांना स्वाहा म्हणून अर्पण केल्यावर, हे सर्व इच्छित फल मिळवून देणारे आहे.

ओं नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ । पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः । दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना ।। २९७.

ॐ, भगवंत रुद्रांना नमस्कार, प्रेतांचे स्वामी, तू रक्षण कर, गर्जना कर, फिरव, सोड, गुंतव, प्रवेश कर, सुवर्णपक्षी रुद्र आज्ञा देतो, ठ. हा मंत्र पाताळ हलवण्यासाठी आहे; याचा जप केल्यावर विष नष्ट होते. सर्पदंश किंवा लाकूड, दगड इत्यादींच्या दंशावर, लगेचच परिणाम होतो.

विषशान्त्यै दहेद्दंशं ज्वालकोकनदादिना । शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं ।। २९७.

विष शांत करण्यासाठी, दंश ज्वाळेने किंवा कोकनद वगैरेने भाजावा; शिरीष बी, फुल, अर्क आणि दूध ही तिघे वापरावीत.

विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना । शिरिषपुष्पस्य रसभावितं मरिचं सितं ।। २९७.

शिरीष फुलाचा रस, मिरी आणि साखर एकत्र करून प्यायल्याने, लावल्याने किंवा अंजन केल्याने विष नष्ट होते.

पाननस्याञ्चनाद्यैश्च विषं हन्यान्न संशयः । कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीषार्कपयोयुतं ।। २९७.

हे सर्व एकत्र करून प्यायल्याने, नस्याने किंवा लावल्याने विष निश्चितच नष्ट होते; कोषातकी, वचा, हिंग, शिरीष, अर्क आणि दूध एकत्र घ्यावे.

कुटुत्रयं समेषाम्बो हरेन्नस्यादिना विषं । रामठेक्ष्वाकुशर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं ।। २९७.

तीन तिखट पदार्थ आणि पाणी एकत्र करून नस्याने दिल्यास विष दूर होते; रामठ, इक्ष्वाकू आणि शर्व यांचे चूर्ण नस्याने घेतल्यास विष नाहीसे होते.

इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा । तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्यविषापहं ।। २९७.

इंद्रबला, अग्निकंद, रोहिणी, तुळस, देविका हे सर्व, त्यांचा रस आणि त्रिकटू चूर्ण एकत्र करून खाल्ल्यास विष नष्ट होते.

पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चम्यां शिरीषस्य विषापहं ।। २९७.

कृष्णपंचमीला गोळा केलेल्या शिरीषाच्या पाच भागांनी विष दूर होते.

अग्निरुवाच गोनसादिचिकित्साञ्च वशिष्ठ श्रृणु वच्मि ते । ह्रीँ ह्रीँ अमलपक्षि स्वाहा २९८.

अग्नी म्हणाले: वसिष्ठा, आता मी तुला गाईच्या आजारावरची चिकित्सा सांगतो, ऐक. ह्री ह्री, निर्मळ पक्ष्या, स्वाहा.

लशुनं रामठफ्लं कुष्ठाग्निव्योषकं विषे । स्नुहीक्षीरं गव्यघृतं पक्षं पीत्वाऽहिजे विषे ।। २९८.

लसूण, रामठ फळ, कुष्ट, अग्नी आणि व्योष हे विषावर; स्नुहीचे दूध आणि गायीचे तूप — हे सर्व पक्ष्याला सर्पदंश झाल्यास प्यायला द्यावे.

अथ राजिलदष्टे च पेया कृष्णा ससैन्धवा । आज्यक्षौद्रशकृत्तोयं पुरीतत्या विषापहं ।। २९८.

राजिलाने दंश केल्यास काळ्या उडीदाची पेज आणि सैंधव द्यावे; तूप, मध, शेणाचे पाणी आणि पुरीतत्या एकत्र केल्याने विष नष्ट होते.

सकृष्णाखण्डदुग्धाज्यं पातव्यन्तेन माक्षिकं । व्योषं पिच्छं विडालास्थि नकुलाङ्गरुहैः समैः ।। २९८.

काळा उडीद, न ढवळलेले दूध आणि तूप यासोबत शेवटी मध द्यावे; व्योष, पिस, मांजरीची हाडे आणि नकुलाचे अवयव सारख्याच प्रमाणात घ्यावेत.