अग्निपुराणम्

हर हर हृदयाय नमः कपर्द्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखांकालकूटविषभक्षणाय स्वाहा । अथ वर्म्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैराननैर्युक्तं स्वेतपीतारुणासितैः ।। २९५.

हर, हर, हृदयाला नमस्कार; कपर्दीला, शिराला, नीलकंठाला, शिखेला, कालकूट विष पिणाऱ्याला स्वाहा. मग कंठी कवच, नेत्र, कृतिवास, त्रिनेत्र, पूर्व व इतर दिशांच्या मुखांनी युक्त, पांढरे, पिवळे, लाल व काळे असे.

अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः । यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रोऽस्य देवता ।। २९५.

ज्याच्या हातात अभय, वर, धनुष्य आणि वासुकी आहे; ज्याच्या बाजूला गौरी आणि रुद्र उभे आहेत—हे त्याचे देवता आहेत.

. पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्द्धसु । मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च ।। २९५.

पाय, गुडघे, गुप्तांग, नाभी, हृदय, कंठ, तोंड आणि डोक्यावर, मंत्राचे अक्षर दोन्ही हातांच्या अंगठा व बोटांवर ठेवावेत.

तर्ज्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर्न्न्यसेत् । ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया ।। २९५.

तर्जनी व इतर बोटांवर, तसेच सर्व अंगठ्यांवर मंत्र ठेवावा; अशा ध्यानाने, शूलमुद्रेने लवकरच नियंत्रण मिळवता येते.

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिस्रोऽन्याः प्रसृतेर्ज्जवाः । विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं ।। २९५.

कनिष्ठा ज्येष्ठ बोटाशी जोडावी, उर्वरित तीन बोटे सरळ व जलद ठेवावीत; विष नष्ट करण्यासाठी डावा हात उजव्या हातावर ठेवावा.

ओं नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः । सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ओं स्वाहा । अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय । नमस्ते रुद्रमंन्यव इति सम्मार्ज्जनाद्विपं विनश्यति- न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा । यजेद्रुद्रविधाने नीलग्रीवं महेश्वरम् । विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं ।। २९५.

अग्निरुवाच वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्व्वदं परं । हृदयं [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 शिवसङ्कल्पः] शिवः सूक्तन्तु पौरुषम् ।। २९६.

अग्नी म्हणाले: मी रुद्रविधी, पंचांग, सर्व काही देणारे, श्रेष्ठ असे सांगतो. हृदय म्हणजे शिवसंकल्प, आणि सूक्त म्हणजे पुरुषसूक्त.

शिखाद्भ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च । शतरुद्रीयमस्त्रञ्च रुद्रस्याङ्गानि पञ्च हि ।। २९६.

शिखेमधून सूक्त निर्माण होते आणि लगेच कवचही. शतरुद्र, अस्त्र आणि रुद्राची पाच अंगे ही आहेत.

पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्ततः क्रमात् । यज्जाग्रत इति सूक्तं षडृचं मानसं विदुः ।। २९६.

ही पाच अंगे ठेवून, त्याचे ध्यान करून, रुद्राचे जप क्रमाने करावे. 'यज्जाग्रत' हे सूक्त सहा ऋचांचे मानसिक स्तोत्र मानले जाते.

ऋषिः स्याच्छिवसङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतं । शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणोऽप्यृषिः।। २९६.

या ऋचेसाठी ऋषी शिवसंकल्प आहेत, छंद त्रिष्टुप आहे असं सांगितलं जातं. 'सहस्त्र डोक्यांचा शिव' या मंत्रासाठी नारायण हेही ऋषी आहेत.

देवता पुरुषोऽनुष्टुप्‌छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् । अद्भ्यः सम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः ।। २९६.

या मंत्राची देवता पुरुष आहे, छंद अनुष्टुप आहे, आणि त्रिष्टुप छंदही येथे आहे असं समजावं. हे सूक्त पाण्यातून उत्पन्न झालं आहे, आणि ऋषी उत्तरा गोणर आहेत.

आद्यानान्तिसृणां त्रिष्टुप्‌छन्दोऽनुष्टुब्द्वयोरपि । छन्दस्त्रैष्टुभमन्त्यायाः पुरुषोऽस्यापि देवता ।। २९६.

पहिल्या तीन ऋचांसाठी त्रिष्टुप छंद आहे, पुढच्या दोन ऋचांसाठी अनुष्टुप छंद आहे. शेवटच्या ऋचेसाठी त्रिष्टुप छंद आहे आणि त्याची देवता पुरुष आहे.

आशुरिन्द्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतं । ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्च्चके ।। २९६.

बारा ऋचांसाठी 'वेगवान इंद्र' ही देवता आहे, छंद त्रिष्टुप आहे असं सांगितलं जातं. सत्रा ऋचांच्या सूक्तासाठी ऋषी प्रतिरथ आहेत.

पृथक्‌पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता । अवशिष्टदैवतेषु छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतं ।। २९६.

प्रत्येक ऋचेसाठी वेगवेगळ्या देवता आहेत, जाणकार व्यक्तींना त्या देवता माहित असतात. उरलेल्या देवतांसाठी अनुष्टुप छंद आहे असं मानलं जातं.

असौ यस्ताम्रो भवतीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः । पङ्क्तिच्छन्दोऽथ मर्म्माणि त्वपो लिङ्गोक्तदेवताः ।। २९६.

जो तांबडा दिसतो तो इंद्र आहे, त्याच्या अनेक रूपांची देवता सांगितली आहे; छंद पंक्ति आहे. मर्मस्थळे पाण्याशी संबंधित आहेत, आणि देवता पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे आहेत.

रौद्राध्याये च सर्व्वस्मिन्नृषिः स्यात् परमेष्ठ्यपि । प्रजापतिर्व्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणां पुनः ।। २९६.

रौद्राध्यायाच्या सर्व भागात परमेष्ठी हेही ऋषी आहेत; किंवा देवांसाठी प्रजापती, आणि तीन ऋचांसाठी पुन्हा कुत्स हे ऋषी आहेत.

मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश्च देवताः । आद्योनुवाकोऽथ पूर्व्व एकरुद्राख्यदैवतः ।। २९६.

मनाशी संबंधित दोन ऋचांसाठी उमा एकटीच देवता आहे, तसेच रुद्र आणि रुद्रगणही देवता आहेत. पहिला अनुवाक आणि त्यापूर्वीचा, या दोन्हींची देवता एकरुद्र आहे.

छन्दो गायत्रमाद्याया अनुष्टुप्‌ तिसृणामृचाम् । तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुबथ संस्मृतम् ।। २९६.

पहिल्या ऋचेसाठी गायत्री छंद आहे, पुढच्या तीन ऋचांसाठी अनुष्टुप छंद आहे. तसेच, पुढच्या तीन ऋचांसाठी पंक्ति छंद आहे, आणि पुन्हा अनुष्टुप छंद आहे.

द्वयोश्च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः । हिरण्यबाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च ।। २९६.

दोन ऋचांसाठी जगती छंद आहे; रुद्राण्यांसाठी ऐंशी ऋचा आहेत. 'हिरण्यबाहू' तीनदा, 'नम: वः' आणि 'किरिकाय' यांनाही नमस्कार.

पञ्चर्च्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रे रुद्रानुवाकके । विंशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा बृहती स्मृता ।। २९६.

पाच ऋचांच्या रुद्रसूक्तात देवता रुद्र आहेत; रुद्रानुवाक नावाच्या मंत्रात वीस रुद्रदेवता आहेत, आणि पहिली ऋचा बृहती म्हणून ओळखली जाते.

ऋग्‌द्वितीया त्रिजगती तृतीया त्रिष्टुबेव च । अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्योभिज्ञः सुसिद्धिभाक् ।। २९६.

दुसरी ऋचा ऋग्वेदाच्या छंदात आहे, तीन ऋचा जगती छंदात आहेत, आणि तिसरी त्रिष्टुप छंदात आहे. यजुर्वेदातील तीन ऋचा अनुष्टुप छंदात आहेत; श्रेष्ठ जाणणारा सहज यशस्वी होतो.

त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्द्दनं । इँ श्रीँ ह्रीँ ह्रैँ हूँ त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः ।। २९६.

या मंत्रामुळे त्रैलोक्याला मोह पडतो, विष, आजार आणि शत्रू नष्ट होतात: 'इं श्रीं ह्रीं ह्रैं हूं—त्रैलोक्यमोहक विष्णूंना नमस्कार.'

ओं हं इँ उग्रवीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं । नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युन्नमाम्यहं ।। २९६.

ॐ हं इं—उग्रवीर, महाविष्णू, सर्वदिशांना तोंड असलेला तेजस्वी, नरसिंह, भयंकर, मंगल, मृत्यूचा मृत्यू—त्यांना मी नमस्कार करतो.

अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्द्दनौ ।। २९६.

हा पंचांग मंत्र सर्व कार्यसिद्धीसाठी आहे. बारा आणि आठ अक्षरी मंत्र विष व आजार नष्ट करतात.

कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी । प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्द्धनं ।। २९६.

कुब्जिका, त्रिपुरा, गौरी, चंद्रिका, विषहारीणी—या सर्वांच्या कृपादायक मंत्रामुळे विष दूर होते आणि आयुष्य व आरोग्य वाढते.

सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः ।। २९६.

सूर्य आणि विनायकाचे मंत्रही नेहमी रुद्रमंत्रांसारखेच संपूर्ण असतात.

एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः । गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः ।। २९७.

एक, दोन, तीन किंवा चार बी असलेले, पाच काळ्या चक्रांसह असलेले, गोपीजनवल्लभ यांना स्वाहा म्हणून अर्पण केल्यावर, हे सर्व इच्छित फल मिळवून देणारे आहे.

ओं नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ । पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः । दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना ।। २९७.

ॐ, भगवंत रुद्रांना नमस्कार, प्रेतांचे स्वामी, तू रक्षण कर, गर्जना कर, फिरव, सोड, गुंतव, प्रवेश कर, सुवर्णपक्षी रुद्र आज्ञा देतो, ठ. हा मंत्र पाताळ हलवण्यासाठी आहे; याचा जप केल्यावर विष नष्ट होते. सर्पदंश किंवा लाकूड, दगड इत्यादींच्या दंशावर, लगेचच परिणाम होतो.