अग्निपुराणम्

मुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तः स्थिताङ्गुष्ठविषापहा । तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात् ।। २९५.

तक्षकाच्या हाताच्या मूठीत, अंगठा विष दूर करतो; तक्षकाचा हात वर करून, पाचही बोटे हलवल्यावर विष नाहीसे होते.

कुर्य्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया । आकाशादेष भूवीजः पञ्चर्णाधिपतिर्म्मनुः ।। २९५.

विषावर उपाय सांगितल्याप्रमाणे, द्वेष न ठेवता करावेत. आकाशातून पृथ्वीच्या बीजाचा जन्म होतो आणि पाच स्वरांचे अधिपती मनु आहेत.

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भयेद्विषम् । व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रोऽयं साधुसाधितः ।। २९५.

विषावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी योग्य शब्दांनी आणि योग्य अलंकारांनी ते थांबवावे. हा बीजमंत्र योग्य रीतीने सिद्ध केला तर प्रभावी ठरतो.

संप्लवः प्लावय यमः शब्दाद्यः संहरेद्विषं । दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भोऽभिषेकतः ।। २९५.

पूर वाहून नेईल, यम शब्दाने विष दूर करील; दंड उचलावा—हा मंत्र नीट जपल्यास, पाण्याने अभिषेक केल्यावर शुद्धता मिळते.

सुजप्तशङ्खभेर्य्यादिनिस्वनश्रवणेन वा । संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः ।। २९५.

किंवा शंख, भेरी यांसारख्या वाद्यांचा नीट जपलेला आणि ऐकलेला नाद, एकत्रितपणे, विष जाळून टाकतो, कारण तो पंचमहाभूतांच्या उलट्या स्थितीत टिकून असतो.

. भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ । अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः ।। २९५.

पृथ्वी आणि वायू यांच्या उलट्या स्थितीमुळे हा मंत्र विष हलवतो; तो आतमध्ये असो, स्वतःच्या घरात असो, बीज, अग्नी, इंद्र आणि जल यांच्या स्वरूपाने कार्य करतो.

एतत् कर्म्म नयेन्मन्त्री गरुड़ाकृतिविग्रहः । तार्क्षवरुणगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम् ।। २९५.

मंत्रकर्ता हे कर्म गरुडाच्या रूपात करावे; तार्क्ष्य आणि वरुण यांच्या घरात राहून, हा मंत्र जपल्याने विष नष्ट होते.

जानुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजल्छितं । स्नानपानात्सर्व्वविषं ज्वरारोगापमृत्युजित् ।। २९५.

गुडघा आणि दंड घेऊन, हा मंत्र उच्चारावा; स्वधा, श्री आणि जलाने पावन झालेला. स्नान व पान केल्याने सर्व विष, ताप, रोग आणि अकाली मृत्यू जिंकता येतो.

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा । पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा ।। २९५.

पक्षी, पक्षी, महापक्षी, महापक्षी, नियम कर, स्वाहा; पक्षी, पक्षी, महापक्षी, महापक्षी, नष्ट कर, नष्ट कर, स्वाहा.

द्वावेतौ पक्षिराड्‌मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् । पक्षिराजाय विद्महे पक्षिऽदेवाय धीमहि तन्नो गरुडः प्रचोदयात् । वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ ।। २९५.

हे दोन पक्षीराज मंत्र, योग्य प्रकारे सिद्ध केल्यावर विष नष्ट करतात. आपण पक्षीराजास ओळखतो, पक्षिदेवतेचे ध्यान करतो, गरुड आपल्याला प्रेरणा देवो. अग्नीमध्ये, बाजूला, समोर, दातांची शोभा आणि दंड घेऊन हे ठेवावे.

हर हर हृदयाय नमः कपर्द्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखांकालकूटविषभक्षणाय स्वाहा । अथ वर्म्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैराननैर्युक्तं स्वेतपीतारुणासितैः ।। २९५.

हर, हर, हृदयाला नमस्कार; कपर्दीला, शिराला, नीलकंठाला, शिखेला, कालकूट विष पिणाऱ्याला स्वाहा. मग कंठी कवच, नेत्र, कृतिवास, त्रिनेत्र, पूर्व व इतर दिशांच्या मुखांनी युक्त, पांढरे, पिवळे, लाल व काळे असे.

अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः । यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रोऽस्य देवता ।। २९५.

ज्याच्या हातात अभय, वर, धनुष्य आणि वासुकी आहे; ज्याच्या बाजूला गौरी आणि रुद्र उभे आहेत—हे त्याचे देवता आहेत.

. पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्द्धसु । मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च ।। २९५.

पाय, गुडघे, गुप्तांग, नाभी, हृदय, कंठ, तोंड आणि डोक्यावर, मंत्राचे अक्षर दोन्ही हातांच्या अंगठा व बोटांवर ठेवावेत.

तर्ज्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर्न्न्यसेत् । ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया ।। २९५.

तर्जनी व इतर बोटांवर, तसेच सर्व अंगठ्यांवर मंत्र ठेवावा; अशा ध्यानाने, शूलमुद्रेने लवकरच नियंत्रण मिळवता येते.

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिस्रोऽन्याः प्रसृतेर्ज्जवाः । विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं ।। २९५.

कनिष्ठा ज्येष्ठ बोटाशी जोडावी, उर्वरित तीन बोटे सरळ व जलद ठेवावीत; विष नष्ट करण्यासाठी डावा हात उजव्या हातावर ठेवावा.

ओं नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः । सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ओं स्वाहा । अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय । नमस्ते रुद्रमंन्यव इति सम्मार्ज्जनाद्विपं विनश्यति- न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा । यजेद्रुद्रविधाने नीलग्रीवं महेश्वरम् । विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं ।। २९५.

अग्निरुवाच वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्व्वदं परं । हृदयं [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 शिवसङ्कल्पः] शिवः सूक्तन्तु पौरुषम् ।। २९६.

अग्नी म्हणाले: मी रुद्रविधी, पंचांग, सर्व काही देणारे, श्रेष्ठ असे सांगतो. हृदय म्हणजे शिवसंकल्प, आणि सूक्त म्हणजे पुरुषसूक्त.

शिखाद्भ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च । शतरुद्रीयमस्त्रञ्च रुद्रस्याङ्गानि पञ्च हि ।। २९६.

शिखेमधून सूक्त निर्माण होते आणि लगेच कवचही. शतरुद्र, अस्त्र आणि रुद्राची पाच अंगे ही आहेत.

पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्ततः क्रमात् । यज्जाग्रत इति सूक्तं षडृचं मानसं विदुः ।। २९६.

ही पाच अंगे ठेवून, त्याचे ध्यान करून, रुद्राचे जप क्रमाने करावे. 'यज्जाग्रत' हे सूक्त सहा ऋचांचे मानसिक स्तोत्र मानले जाते.

ऋषिः स्याच्छिवसङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतं । शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणोऽप्यृषिः।। २९६.

या ऋचेसाठी ऋषी शिवसंकल्प आहेत, छंद त्रिष्टुप आहे असं सांगितलं जातं. 'सहस्त्र डोक्यांचा शिव' या मंत्रासाठी नारायण हेही ऋषी आहेत.

देवता पुरुषोऽनुष्टुप्‌छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् । अद्भ्यः सम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः ।। २९६.

या मंत्राची देवता पुरुष आहे, छंद अनुष्टुप आहे, आणि त्रिष्टुप छंदही येथे आहे असं समजावं. हे सूक्त पाण्यातून उत्पन्न झालं आहे, आणि ऋषी उत्तरा गोणर आहेत.

आद्यानान्तिसृणां त्रिष्टुप्‌छन्दोऽनुष्टुब्द्वयोरपि । छन्दस्त्रैष्टुभमन्त्यायाः पुरुषोऽस्यापि देवता ।। २९६.

पहिल्या तीन ऋचांसाठी त्रिष्टुप छंद आहे, पुढच्या दोन ऋचांसाठी अनुष्टुप छंद आहे. शेवटच्या ऋचेसाठी त्रिष्टुप छंद आहे आणि त्याची देवता पुरुष आहे.

आशुरिन्द्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतं । ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्च्चके ।। २९६.

बारा ऋचांसाठी 'वेगवान इंद्र' ही देवता आहे, छंद त्रिष्टुप आहे असं सांगितलं जातं. सत्रा ऋचांच्या सूक्तासाठी ऋषी प्रतिरथ आहेत.

पृथक्‌पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता । अवशिष्टदैवतेषु छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतं ।। २९६.

प्रत्येक ऋचेसाठी वेगवेगळ्या देवता आहेत, जाणकार व्यक्तींना त्या देवता माहित असतात. उरलेल्या देवतांसाठी अनुष्टुप छंद आहे असं मानलं जातं.

असौ यस्ताम्रो भवतीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः । पङ्क्तिच्छन्दोऽथ मर्म्माणि त्वपो लिङ्गोक्तदेवताः ।। २९६.

जो तांबडा दिसतो तो इंद्र आहे, त्याच्या अनेक रूपांची देवता सांगितली आहे; छंद पंक्ति आहे. मर्मस्थळे पाण्याशी संबंधित आहेत, आणि देवता पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे आहेत.

रौद्राध्याये च सर्व्वस्मिन्नृषिः स्यात् परमेष्ठ्यपि । प्रजापतिर्व्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणां पुनः ।। २९६.

रौद्राध्यायाच्या सर्व भागात परमेष्ठी हेही ऋषी आहेत; किंवा देवांसाठी प्रजापती, आणि तीन ऋचांसाठी पुन्हा कुत्स हे ऋषी आहेत.

मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश्च देवताः । आद्योनुवाकोऽथ पूर्व्व एकरुद्राख्यदैवतः ।। २९६.

मनाशी संबंधित दोन ऋचांसाठी उमा एकटीच देवता आहे, तसेच रुद्र आणि रुद्रगणही देवता आहेत. पहिला अनुवाक आणि त्यापूर्वीचा, या दोन्हींची देवता एकरुद्र आहे.

छन्दो गायत्रमाद्याया अनुष्टुप्‌ तिसृणामृचाम् । तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुबथ संस्मृतम् ।। २९६.

पहिल्या ऋचेसाठी गायत्री छंद आहे, पुढच्या तीन ऋचांसाठी अनुष्टुप छंद आहे. तसेच, पुढच्या तीन ऋचांसाठी पंक्ति छंद आहे, आणि पुन्हा अनुष्टुप छंद आहे.

द्वयोश्च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः । हिरण्यबाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च ।। २९६.

दोन ऋचांसाठी जगती छंद आहे; रुद्राण्यांसाठी ऐंशी ऋचा आहेत. 'हिरण्यबाहू' तीनदा, 'नम: वः' आणि 'किरिकाय' यांनाही नमस्कार.