अग्निपुराणम्

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्ज्जितं मेघहस्तिनोः । प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं ।। २९४.

प्रस्थानाच्या वेळी गडगडाट किंवा हत्तीचा आवाज शुभ मानतात; उजवीकडे प्रदक्षिणा, झाडावर फळ, आणि डावीकडचा आवाज विजय दर्शवतो.

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये । अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम् ।। २९४.

गाण्याचे आणि असेच इतर आवाज शुभ असतात; हे यशासाठी असतात. अर्थहीन बोलणे, मोठ्याने रडणे, उजवीकडून आवाज येणे, शिंक येणे—हे अशुभ मानतात.

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्द्दन्ती मुरजध्वजौ । क्षीराज्यदधिङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः ।। २९४.

वेश्या, शिंक, राजा, कन्या, दोन दात असलेली गाय, मृदुंग आणि ध्वज, दूध, तूप, दही, पाणी, छत्री, ढोल, फळ आणि देवता.

तण्डुला हेम रूप्यञ्च सिद्धयेऽभिमुखा अमी । सकाष्ठः सानलः कारुर्म्मलिनाम्बरभावभृत् ।। २९४.

तांदूळ, सोने आणि चांदी हे यशासाठी शुभ मानले जातात. लाकूड आणि अग्नी घेऊन, मळलेले कपडे घातलेला कारागीरही शुभच असतो.

गलस्थटङ्को गोमायुगृध्रोलूककपर्द्दिकाः । तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये ।। २९४.

गळ्यावर खुण असलेला, कोल्हा, रानकुत्रा, घुबड आणि कवटी घातलेली स्त्री; तेल, कवटी आणि कापूस हे वर्ज्य आहेत, राखीमुळे नुकसान होते.

विषरोगाश्च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः । विषदंशो ललाटं यात्यतो नेत्रं ततो मुखम् । आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून् प्राप्नोति हि क्रमात् ।। २९४.

विषामुळे होणारे सात प्रकारचे आजार हे एक धातू दुसऱ्या धातूच्या संपर्काने होतात. विष आधी कपाळात जाते, मग डोळ्यात, नंतर तोंडात, आणि तोंडातून हळूहळू वाणीच्या नाड्यांमध्ये आणि धातूंमध्ये पोहोचते.

अग्निरुवाच मन्त्रध्यानौषधैर्दष्टतिकित्सां प्रवदामि ते । ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति । जपनाद्विषहानिः स्यादौषधं जीवरक्षणं ।। २९५.

अग्नी म्हणतो: मंत्र, ध्यान आणि औषधांनी दंशाची चिकित्सा मी तुला सांगतो. 'ॐ नमो भगवते नीलकंठाय' असे जप केल्याने विष नष्ट होते आणि औषधाने जीव वाचतो.

साकज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते । जङ्गमं सर्पमूषादि श्रृङ्‌ग्यादि स्थावरं विषं ।। २९५.

विष दोन प्रकारचे असते: खाण्या-पिण्यातून घेतलेले आणि तसे नसलेले. प्राण्यांचे विष म्हणजे साप, विंचू यांचे; वनस्पतीचे विष म्हणजे शिंग असलेल्यांचे आणि इतरांचे.

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः । वियतेर्नाममन्त्रोऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः ।। २९५.

ब्रह्मा शांत स्वराशी जोडलेला आहे, रक्त तीक्ष्ण स्वराशी, शिव ताऱ्यासारख्या स्वराशी; आकाशाचा मंत्र तक्षक म्हणून ओळखला जातो आणि तो शब्दांनी बनलेला आहे.

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं । वृत्तार्द्धमाप्यपद्मार्द्धं शुक्लं वरुणदैवतं ।। २९५.

पृथ्वी तत्त्व पिवळ्या रंगाचे, वज्राच्या चौकोनासारखे, आणि इंद्र हे त्याचे दैवत; जल तत्त्व पांढरे, अर्धवर्तुळाकार आणि अर्ध कमळासारखे, आणि वरुण हे त्याचे दैवत.

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं । वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम् ।। २९५.

अग्नी तत्त्व त्रिकोणी, त्यावर स्वस्तिक असलेले, आणि अग्नी हे त्याचे दैवत; वायू तत्त्व गोल, बिंदूंनी वेढलेले, काळ्या माळेसारखे, आणि वायू हे त्याचे दैवत.

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्य्यस्तेषु स्ववेश्मसु । सुवर्णनागवाहेन वेष्टितेषु न्यसेत् क्रमात् ।। २९५.

अंगठ्यापासून सुरू करून बोटांच्या मधल्या सांध्यांवर, त्यांच्या योग्य जागी, सोन्या नागाने वेढलेल्या, त्या क्रमाने ठेवावीत.

वियतेश्चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः । अरूपे रवतन्मात्रे आकाशेशिवदेवते ।। २९५.

आकाशाची चार अक्षरे, सुंदर वर्तुळासारखी चमकणारी, निराकार, सूर्याच्या सारासमान, आणि आकाशाचे दैवत म्हणून शिव यांना ठेवावीत.

कनिष्ठामद्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् । नागानामादिवर्णांश्च स्वमण्डलगतान्न्यसेत् ।। २९५.

लहान बोटाच्या मधल्या सांध्यावर त्याचे पहिले अक्षर ठेवावे; आणि नागांची सुरुवातीची अक्षरे त्यांच्या त्यांच्या मंडलात ठेवावीत.

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्ठाद्यन्तपर्वसु । तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्‌बुधः ।। २९५.

भूतांची अक्षरे अंगठ्यापासून शेवटच्या सांध्यांवर ठेवावीत; आणि सूक्ष्म गुण, म्हणजे तन्मात्रा, बोटांवर ठेवावेत.

स्पर्शनादेव तार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं । मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान् ।। २९५.

फक्त तक्षकाचा स्पर्श हातावर झाला की दोन्ही प्रकारचे विष नष्ट होते; कवींनी जिंकलेली अक्षरे आकाशाच्या मंडलात आणि इतर ठिकाणी ठेवावीत.

श्रेष्ठद्वय्ह्गुलिभिर्द्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु । आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम् ।। २९५.

सर्वोत्तम दोन बोटांनी, शरीरातील सांध्यांवर, अंगठ्याच्या मुळापासून ते नाभीपर्यंत, सोन्यासारखे आणि बर्फासारखे चमकणारे ठेवावेत.

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं । ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम् ।। २९५.

गळ्यापासून केसांच्या टोकापर्यंत, कुसुंभासारखे लाल आणि मग पांढरे, संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापणारे, चंद्र नावाचा तक्षक, नागांनी सजलेला.

नीलोग्रनाशमात्मानं महापक्षं स्मरेद्‌बुधः । एवन्तार्क्षात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे ।। २९५.

ज्ञानी माणसाने स्वतःला निळ्या, भयंकर, नाश करणाऱ्या आणि मोठ्या पंखांच्या रूपात ध्यान करावे; अशा तक्षकाच्या शब्दांमधून विषासाठीचा मंत्र साधकाला मिळतो.

मुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तः स्थिताङ्गुष्ठविषापहा । तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात् ।। २९५.

तक्षकाच्या हाताच्या मूठीत, अंगठा विष दूर करतो; तक्षकाचा हात वर करून, पाचही बोटे हलवल्यावर विष नाहीसे होते.

कुर्य्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया । आकाशादेष भूवीजः पञ्चर्णाधिपतिर्म्मनुः ।। २९५.

विषावर उपाय सांगितल्याप्रमाणे, द्वेष न ठेवता करावेत. आकाशातून पृथ्वीच्या बीजाचा जन्म होतो आणि पाच स्वरांचे अधिपती मनु आहेत.

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भयेद्विषम् । व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रोऽयं साधुसाधितः ।। २९५.

विषावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी योग्य शब्दांनी आणि योग्य अलंकारांनी ते थांबवावे. हा बीजमंत्र योग्य रीतीने सिद्ध केला तर प्रभावी ठरतो.

संप्लवः प्लावय यमः शब्दाद्यः संहरेद्विषं । दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भोऽभिषेकतः ।। २९५.

पूर वाहून नेईल, यम शब्दाने विष दूर करील; दंड उचलावा—हा मंत्र नीट जपल्यास, पाण्याने अभिषेक केल्यावर शुद्धता मिळते.

सुजप्तशङ्खभेर्य्यादिनिस्वनश्रवणेन वा । संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः ।। २९५.

किंवा शंख, भेरी यांसारख्या वाद्यांचा नीट जपलेला आणि ऐकलेला नाद, एकत्रितपणे, विष जाळून टाकतो, कारण तो पंचमहाभूतांच्या उलट्या स्थितीत टिकून असतो.

. भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ । अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः ।। २९५.

पृथ्वी आणि वायू यांच्या उलट्या स्थितीमुळे हा मंत्र विष हलवतो; तो आतमध्ये असो, स्वतःच्या घरात असो, बीज, अग्नी, इंद्र आणि जल यांच्या स्वरूपाने कार्य करतो.

एतत् कर्म्म नयेन्मन्त्री गरुड़ाकृतिविग्रहः । तार्क्षवरुणगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम् ।। २९५.

मंत्रकर्ता हे कर्म गरुडाच्या रूपात करावे; तार्क्ष्य आणि वरुण यांच्या घरात राहून, हा मंत्र जपल्याने विष नष्ट होते.

जानुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजल्छितं । स्नानपानात्सर्व्वविषं ज्वरारोगापमृत्युजित् ।। २९५.

गुडघा आणि दंड घेऊन, हा मंत्र उच्चारावा; स्वधा, श्री आणि जलाने पावन झालेला. स्नान व पान केल्याने सर्व विष, ताप, रोग आणि अकाली मृत्यू जिंकता येतो.

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा । पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा ।। २९५.

पक्षी, पक्षी, महापक्षी, महापक्षी, नियम कर, स्वाहा; पक्षी, पक्षी, महापक्षी, महापक्षी, नष्ट कर, नष्ट कर, स्वाहा.