अग्निपुराणम्

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्ष्णः । विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गदगदवर्णभाक् ।। २९४.

जे चुकीच्या वाटेने येतात, शस्त्रधारी असतात, बेफिकीर असतात, जमिनीवर चालतात, धारदार असतात, फिकट कपडे घालतात, दोरी किंवा शस्त्र हातात असतात, आणि तोतऱ्या आवाजात बोलतात.

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः । आर्द्रवासाः कृष्णारक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः ।। २९४.

कोरड्या लाकडाजवळ राहणारे, थकलेले, तिळाच्या तेलाने हात माखलेले, ओले कपडे घालणारे, आणि केसात काळी किंवा लाल फुलं घातलेले.

कुचमर्दीं नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः । केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः ।। २९४.

जे स्तन दाबतात, नख कापतात, गुदद्वाराला स्पर्श करतात, पायावर खूण करतात, केस मोकळे करतात, गवत कापतात—असे दूत वाईट असतात, प्रत्येक वेगळ्या प्रकारे.

इड़ान्या वा वहेद्‌द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः । आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान् ।। २९४.

दूत किंवा स्वतः जर दोन भाग केलेली काठी घेऊन जात असेल, तर त्या दोघांवरून फल ठरते—स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक.

दूतः स्पृशति यद्‌गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् । दूताङ्‌घ्रिचलनं दुष्टमुत्थितिर्निश्चला शुभा ।। २९४.

दूत ज्या शरीरभागाला स्पर्श करतो, तिथेच दंश मानावा; दूताचे पाय हलणे अशुभ, आणि न हलता उठणे शुभ मानले जाते.

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टोऽन्यत्र समागतः । जीवो गतागतैर्दुष्टः शुभो दूतनिवेदने ।। २९४.

जिवंत व्यक्तीच्या उजव्या बाजूला दूत आला तर शुभ, इतरत्र आला तर अशुभ. जिवंत व्यक्ती ये-जा करत असेल तर अशुभ, पण दूताची बातमी सांगितली तर शुभ.

द्तस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्व्वामजार्द्धनिन्दिता । विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषैर्निर्व्विषकालता ।। २९४.

दूताचे बोलणे पूर्वी निंदित किंवा दोषारोप झाले असेल तर ते दूषित मानतात; त्याच्या वाक्यांच्या विभागावर, विष किंवा अविषावर, आणि काळावरून ठरते.

आद्यैः स्वरैश्च काद्यैश्च वर्गैर्भिन्नलिपिर्द्विधा । स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका ।। २९४.

पहिल्या स्वरांनी आणि पहिल्या व्यंजनांनी लिपी दोन प्रकारची होते; स्वर, रज, पृथ्वी आणि गट—अशा प्रकारे अक्षरांची विभागणी होते.

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् । नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः ।। २९४.

वायू, अग्नी, इंद्र आणि पाणी—हे चार गट; पाचवे नपुंसक म्हणजे स्वर, आणि इंद्र व पाण्याचे मूळ असलेली अक्षरे.

दुष्टौ दूतस्य वाक्‌पादौ वातग्नी मध्यमो हरिः । प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः ।। २९४.

दूत अशुभ असेल तर त्याचे बोलणे आणि पाय वायू व अग्नीचे असतात; मधला हरि असतो; शुभ असलेले वरुणाच्या वर्णाचे असतात; फारच अशुभ असलेले नपुंसक असतात.

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्ज्जितं मेघहस्तिनोः । प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं ।। २९४.

प्रस्थानाच्या वेळी गडगडाट किंवा हत्तीचा आवाज शुभ मानतात; उजवीकडे प्रदक्षिणा, झाडावर फळ, आणि डावीकडचा आवाज विजय दर्शवतो.

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये । अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम् ।। २९४.

गाण्याचे आणि असेच इतर आवाज शुभ असतात; हे यशासाठी असतात. अर्थहीन बोलणे, मोठ्याने रडणे, उजवीकडून आवाज येणे, शिंक येणे—हे अशुभ मानतात.

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्द्दन्ती मुरजध्वजौ । क्षीराज्यदधिङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः ।। २९४.

वेश्या, शिंक, राजा, कन्या, दोन दात असलेली गाय, मृदुंग आणि ध्वज, दूध, तूप, दही, पाणी, छत्री, ढोल, फळ आणि देवता.

तण्डुला हेम रूप्यञ्च सिद्धयेऽभिमुखा अमी । सकाष्ठः सानलः कारुर्म्मलिनाम्बरभावभृत् ।। २९४.

तांदूळ, सोने आणि चांदी हे यशासाठी शुभ मानले जातात. लाकूड आणि अग्नी घेऊन, मळलेले कपडे घातलेला कारागीरही शुभच असतो.

गलस्थटङ्को गोमायुगृध्रोलूककपर्द्दिकाः । तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये ।। २९४.

गळ्यावर खुण असलेला, कोल्हा, रानकुत्रा, घुबड आणि कवटी घातलेली स्त्री; तेल, कवटी आणि कापूस हे वर्ज्य आहेत, राखीमुळे नुकसान होते.

विषरोगाश्च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः । विषदंशो ललाटं यात्यतो नेत्रं ततो मुखम् । आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून् प्राप्नोति हि क्रमात् ।। २९४.

विषामुळे होणारे सात प्रकारचे आजार हे एक धातू दुसऱ्या धातूच्या संपर्काने होतात. विष आधी कपाळात जाते, मग डोळ्यात, नंतर तोंडात, आणि तोंडातून हळूहळू वाणीच्या नाड्यांमध्ये आणि धातूंमध्ये पोहोचते.

अग्निरुवाच मन्त्रध्यानौषधैर्दष्टतिकित्सां प्रवदामि ते । ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति । जपनाद्विषहानिः स्यादौषधं जीवरक्षणं ।। २९५.

अग्नी म्हणतो: मंत्र, ध्यान आणि औषधांनी दंशाची चिकित्सा मी तुला सांगतो. 'ॐ नमो भगवते नीलकंठाय' असे जप केल्याने विष नष्ट होते आणि औषधाने जीव वाचतो.

साकज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते । जङ्गमं सर्पमूषादि श्रृङ्‌ग्यादि स्थावरं विषं ।। २९५.

विष दोन प्रकारचे असते: खाण्या-पिण्यातून घेतलेले आणि तसे नसलेले. प्राण्यांचे विष म्हणजे साप, विंचू यांचे; वनस्पतीचे विष म्हणजे शिंग असलेल्यांचे आणि इतरांचे.

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः । वियतेर्नाममन्त्रोऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः ।। २९५.

ब्रह्मा शांत स्वराशी जोडलेला आहे, रक्त तीक्ष्ण स्वराशी, शिव ताऱ्यासारख्या स्वराशी; आकाशाचा मंत्र तक्षक म्हणून ओळखला जातो आणि तो शब्दांनी बनलेला आहे.

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं । वृत्तार्द्धमाप्यपद्मार्द्धं शुक्लं वरुणदैवतं ।। २९५.

पृथ्वी तत्त्व पिवळ्या रंगाचे, वज्राच्या चौकोनासारखे, आणि इंद्र हे त्याचे दैवत; जल तत्त्व पांढरे, अर्धवर्तुळाकार आणि अर्ध कमळासारखे, आणि वरुण हे त्याचे दैवत.

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं । वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम् ।। २९५.

अग्नी तत्त्व त्रिकोणी, त्यावर स्वस्तिक असलेले, आणि अग्नी हे त्याचे दैवत; वायू तत्त्व गोल, बिंदूंनी वेढलेले, काळ्या माळेसारखे, आणि वायू हे त्याचे दैवत.

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्य्यस्तेषु स्ववेश्मसु । सुवर्णनागवाहेन वेष्टितेषु न्यसेत् क्रमात् ।। २९५.

अंगठ्यापासून सुरू करून बोटांच्या मधल्या सांध्यांवर, त्यांच्या योग्य जागी, सोन्या नागाने वेढलेल्या, त्या क्रमाने ठेवावीत.

वियतेश्चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः । अरूपे रवतन्मात्रे आकाशेशिवदेवते ।। २९५.

आकाशाची चार अक्षरे, सुंदर वर्तुळासारखी चमकणारी, निराकार, सूर्याच्या सारासमान, आणि आकाशाचे दैवत म्हणून शिव यांना ठेवावीत.

कनिष्ठामद्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् । नागानामादिवर्णांश्च स्वमण्डलगतान्न्यसेत् ।। २९५.

लहान बोटाच्या मधल्या सांध्यावर त्याचे पहिले अक्षर ठेवावे; आणि नागांची सुरुवातीची अक्षरे त्यांच्या त्यांच्या मंडलात ठेवावीत.

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्ठाद्यन्तपर्वसु । तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्‌बुधः ।। २९५.

भूतांची अक्षरे अंगठ्यापासून शेवटच्या सांध्यांवर ठेवावीत; आणि सूक्ष्म गुण, म्हणजे तन्मात्रा, बोटांवर ठेवावेत.

स्पर्शनादेव तार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं । मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान् ।। २९५.

फक्त तक्षकाचा स्पर्श हातावर झाला की दोन्ही प्रकारचे विष नष्ट होते; कवींनी जिंकलेली अक्षरे आकाशाच्या मंडलात आणि इतर ठिकाणी ठेवावीत.

श्रेष्ठद्वय्ह्गुलिभिर्द्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु । आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम् ।। २९५.

सर्वोत्तम दोन बोटांनी, शरीरातील सांध्यांवर, अंगठ्याच्या मुळापासून ते नाभीपर्यंत, सोन्यासारखे आणि बर्फासारखे चमकणारे ठेवावेत.

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं । ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम् ।। २९५.

गळ्यापासून केसांच्या टोकापर्यंत, कुसुंभासारखे लाल आणि मग पांढरे, संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापणारे, चंद्र नावाचा तक्षक, नागांनी सजलेला.