अग्निपुराणम्

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्व्वत्रयाश्विनी । विशाखार्द्रा मघाश्लेषा श्रवणरोहिणो ।। २९४.

कृत्तिका, भरणी, स्वाती, मूल, पहिले तीन, अश्विनी; विशाखा, आर्द्रा, मघा, श्लेषा, श्रवण, रोहिणी.

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः । षष्ठी रिक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्द्दशी ।। २९४.

हस्त, मंद्र, कुज, वार, पंचमी आणि अष्टमी तिथी; षष्ठी, रिक्ता, शिवा, निंद्य, पंचमी आणि चतुर्दशी.

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश्च राशयः । एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम् ।। २९४.

चारही संध्याकाळ अशुभ आहेत, तसेच दग्ध योग आणि राशीही. एक, दोन किंवा अनेक दंश, दंशलेले, जखमी आणि मोडलेले.

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् । त्रयो द्‌व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा ।। २९४.

न दंशलेले आणि सुरक्षित, आणि चार प्रकारे दंशलेले; तीन, दोन किंवा एक जखम असलेले दंश, वेदना आणि खूप रक्तस्त्राव.

नक्तन्त्वेकाङ्‌घ्रिकूर्म्माबा दंशाश्च यमचोदिताः । दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः ।। २९४.

रात्री, एक पाय असलेले, कासवाच्या शरीराचे दंश, आणि यमाने प्रेरित केलेले; मुंग्यांच्या स्पर्शाने, गळ्यात सूज आणि वेदना असलेले.

सतोदो ग्रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्व्विषः । देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे ।। २९४.

ओला किंवा सुकलेला दंश, विषारी किंवा विषरहित, देवळात, रिकाम्या घरात, मुंग्याच्या वारुळात किंवा बागेतील झाडाच्या ढोलीत आढळतो.

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे । द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहेऽब्जे पर्व्वताग्रतः ।। २९४.

रस्त्याच्या वळणावर, महामार्गावर, स्मशानात, नद्यांच्या संगमावर, बेटावर, चौकात, मोठ्या इमारतीत, घरात, कमळात किंवा डोंगराच्या टोकावर.

विलद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके । शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरणेषु च ।। २९४.

हलणाऱ्या दाराजवळ, जीर्ण विहिरीत, पडलेल्या घरात, भिंतीवर, शिग्रू, श्लेष्मातक, आवळा, जांभूळ आणि उंबराच्या झाडांमध्ये.

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्‌कक्षजत्रुणि । तालौ शङ्खे गले मूद्‌र्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः ।। २९४.

वडाच्या झाडाजवळ, जीर्ण तटावर, तोंडात, हृदयात, बगलमध्ये, खांद्याजवळ, तळहातावर, शंखावर, गळ्यात, डोक्यावर, गालावर, नाभीवर किंवा पायांवर.

दंशोऽशुभः शुभो दूनः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः । लिङ्गवर्णंसमानश्च शुक्लवस्त्रोऽमलः शुचिः ।। २९४.

अशुभ दंश त्रासदायक असतो; शुभ दंश मृदू असतो, फुलं हातात असतात, गोड बोलतो, बुद्धिमान असतो, लिंग व वर्ण एकसारखे असतात, पांढरे वस्त्र घालतो, स्वच्छ आणि निर्मळ असतो.

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्ष्णः । विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गदगदवर्णभाक् ।। २९४.

जे चुकीच्या वाटेने येतात, शस्त्रधारी असतात, बेफिकीर असतात, जमिनीवर चालतात, धारदार असतात, फिकट कपडे घालतात, दोरी किंवा शस्त्र हातात असतात, आणि तोतऱ्या आवाजात बोलतात.

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः । आर्द्रवासाः कृष्णारक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः ।। २९४.

कोरड्या लाकडाजवळ राहणारे, थकलेले, तिळाच्या तेलाने हात माखलेले, ओले कपडे घालणारे, आणि केसात काळी किंवा लाल फुलं घातलेले.

कुचमर्दीं नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः । केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः ।। २९४.

जे स्तन दाबतात, नख कापतात, गुदद्वाराला स्पर्श करतात, पायावर खूण करतात, केस मोकळे करतात, गवत कापतात—असे दूत वाईट असतात, प्रत्येक वेगळ्या प्रकारे.

इड़ान्या वा वहेद्‌द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः । आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान् ।। २९४.

दूत किंवा स्वतः जर दोन भाग केलेली काठी घेऊन जात असेल, तर त्या दोघांवरून फल ठरते—स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक.

दूतः स्पृशति यद्‌गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् । दूताङ्‌घ्रिचलनं दुष्टमुत्थितिर्निश्चला शुभा ।। २९४.

दूत ज्या शरीरभागाला स्पर्श करतो, तिथेच दंश मानावा; दूताचे पाय हलणे अशुभ, आणि न हलता उठणे शुभ मानले जाते.

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टोऽन्यत्र समागतः । जीवो गतागतैर्दुष्टः शुभो दूतनिवेदने ।। २९४.

जिवंत व्यक्तीच्या उजव्या बाजूला दूत आला तर शुभ, इतरत्र आला तर अशुभ. जिवंत व्यक्ती ये-जा करत असेल तर अशुभ, पण दूताची बातमी सांगितली तर शुभ.

द्तस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्व्वामजार्द्धनिन्दिता । विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषैर्निर्व्विषकालता ।। २९४.

दूताचे बोलणे पूर्वी निंदित किंवा दोषारोप झाले असेल तर ते दूषित मानतात; त्याच्या वाक्यांच्या विभागावर, विष किंवा अविषावर, आणि काळावरून ठरते.

आद्यैः स्वरैश्च काद्यैश्च वर्गैर्भिन्नलिपिर्द्विधा । स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका ।। २९४.

पहिल्या स्वरांनी आणि पहिल्या व्यंजनांनी लिपी दोन प्रकारची होते; स्वर, रज, पृथ्वी आणि गट—अशा प्रकारे अक्षरांची विभागणी होते.

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् । नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः ।। २९४.

वायू, अग्नी, इंद्र आणि पाणी—हे चार गट; पाचवे नपुंसक म्हणजे स्वर, आणि इंद्र व पाण्याचे मूळ असलेली अक्षरे.

दुष्टौ दूतस्य वाक्‌पादौ वातग्नी मध्यमो हरिः । प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः ।। २९४.

दूत अशुभ असेल तर त्याचे बोलणे आणि पाय वायू व अग्नीचे असतात; मधला हरि असतो; शुभ असलेले वरुणाच्या वर्णाचे असतात; फारच अशुभ असलेले नपुंसक असतात.

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्ज्जितं मेघहस्तिनोः । प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं ।। २९४.

प्रस्थानाच्या वेळी गडगडाट किंवा हत्तीचा आवाज शुभ मानतात; उजवीकडे प्रदक्षिणा, झाडावर फळ, आणि डावीकडचा आवाज विजय दर्शवतो.

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये । अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम् ।। २९४.

गाण्याचे आणि असेच इतर आवाज शुभ असतात; हे यशासाठी असतात. अर्थहीन बोलणे, मोठ्याने रडणे, उजवीकडून आवाज येणे, शिंक येणे—हे अशुभ मानतात.

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्द्दन्ती मुरजध्वजौ । क्षीराज्यदधिङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः ।। २९४.

वेश्या, शिंक, राजा, कन्या, दोन दात असलेली गाय, मृदुंग आणि ध्वज, दूध, तूप, दही, पाणी, छत्री, ढोल, फळ आणि देवता.

तण्डुला हेम रूप्यञ्च सिद्धयेऽभिमुखा अमी । सकाष्ठः सानलः कारुर्म्मलिनाम्बरभावभृत् ।। २९४.

तांदूळ, सोने आणि चांदी हे यशासाठी शुभ मानले जातात. लाकूड आणि अग्नी घेऊन, मळलेले कपडे घातलेला कारागीरही शुभच असतो.

गलस्थटङ्को गोमायुगृध्रोलूककपर्द्दिकाः । तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये ।। २९४.

गळ्यावर खुण असलेला, कोल्हा, रानकुत्रा, घुबड आणि कवटी घातलेली स्त्री; तेल, कवटी आणि कापूस हे वर्ज्य आहेत, राखीमुळे नुकसान होते.

विषरोगाश्च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः । विषदंशो ललाटं यात्यतो नेत्रं ततो मुखम् । आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून् प्राप्नोति हि क्रमात् ।। २९४.

विषामुळे होणारे सात प्रकारचे आजार हे एक धातू दुसऱ्या धातूच्या संपर्काने होतात. विष आधी कपाळात जाते, मग डोळ्यात, नंतर तोंडात, आणि तोंडातून हळूहळू वाणीच्या नाड्यांमध्ये आणि धातूंमध्ये पोहोचते.

अग्निरुवाच मन्त्रध्यानौषधैर्दष्टतिकित्सां प्रवदामि ते । ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति । जपनाद्विषहानिः स्यादौषधं जीवरक्षणं ।। २९५.

अग्नी म्हणतो: मंत्र, ध्यान आणि औषधांनी दंशाची चिकित्सा मी तुला सांगतो. 'ॐ नमो भगवते नीलकंठाय' असे जप केल्याने विष नष्ट होते आणि औषधाने जीव वाचतो.

साकज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते । जङ्गमं सर्पमूषादि श्रृङ्‌ग्यादि स्थावरं विषं ।। २९५.

विष दोन प्रकारचे असते: खाण्या-पिण्यातून घेतलेले आणि तसे नसलेले. प्राण्यांचे विष म्हणजे साप, विंचू यांचे; वनस्पतीचे विष म्हणजे शिंग असलेल्यांचे आणि इतरांचे.

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः । वियतेर्नाममन्त्रोऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः ।। २९५.

ब्रह्मा शांत स्वराशी जोडलेला आहे, रक्त तीक्ष्ण स्वराशी, शिव ताऱ्यासारख्या स्वराशी; आकाशाचा मंत्र तक्षक म्हणून ओळखला जातो आणि तो शब्दांनी बनलेला आहे.