अग्निपुराणम्

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर्विविधैस्चिताः । राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्य्यगूद्‌र्ध्वञ्च वाजिभिः ।। २९४.

गायीसारखी नाक असलेले, मंद गतीने चालणारे, लांब शरीराचे, विविध वर्तुळांनी सुशोभित, पट्टे असलेले, तुकतुकीत, आडवे आणि उभे अशा दोन्ही प्रकारे घोड्यांसह फिरणारे नाग आहेत.

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश्च भूवर्षाग्नेयवायवः । चतुर्विधास्ते षड्‌विंशभेदाः षोड़श गोनसाः ।। २९४.

मिश्र चिन्हे असलेले मधल्या प्रकारचे नाग पृथ्वी, पाऊस, अग्नी आणि वायू या चार प्रकारचे आहेत. त्यांचे सहा वीस भेद आहेत, आणि गायीसारखी नाक असलेले सोळा नाग आहेत.

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविशतिः । येऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः ।। २९४.

तेरापट्टी नाग आहेत, आणि मधल्या प्रकारात एकवीस आहेत. जे नाग सांगितलेल्या वेळेव्यतिरिक्त जन्मतात, त्यांना मधल्या प्रकारचे नाग म्हणतात.

आषाढादित्रिमासैः स्याद् गर्भो माषटतुष्टये । अण्डकानां शते द्वे च तत्वारिंशत् प्रसूयते ।। २९४.

आषाढ महिन्यानंतर तीन महिन्यांनी गर्भ तयार होतो, सहा माशांच्या वेळेत. दोनशे अंड्यांमधून चाळीस नाग जन्म घेतात.

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् । उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः ।। २९४.

नाग आपल्या पिल्लांना खातात, फक्त स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक वगळता. सात दिवसांनी डोळे उघडतात, आणि महिन्याभराने नाग बाहेर येतो.

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्य्यदर्शनात् । द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतुस्रस्तेषु दंष्ट्रिकाः ।। २९४.

बारा दिवसांनी नाग पूर्णपणे जागरूक होतो; सूर्य दिसल्यावर दात येतात; बत्तीस किंवा एकोणीस दिवसांनी त्यांच्यातील चार जणांना विषारी दात येतात.

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका । एतास्तीः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः ।। २९४.

कराळी, मकरी, काळरात्री आणि यमदूतिका — या सगळ्या विषारी दात असलेल्या, डाव्या आणि उजव्या बाजूला असतात.

षण्मासान्मुच्यते कृत्तिं जीवेत्षष्टिसमाद्वयं । नागाः सूर्य्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि ।। २९४.

सहा महिन्यांनी नाग कात टाकतो आणि बासष्ट वर्षे जगतो. सूर्य आणि इतर वारांचे नाग दिवस आणि रात्री मिळून सात सांगितले आहेत.

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्व्वसन्धिषु । शङ्खेन वा महाव्जेन सह तस्योदयोऽथवा ।। २९४.

प्रत्येक वाराला त्यांच्या स्वतःच्या सहा नागांचा उल्लेख आहे, कुलिक सर्व सांध्यांमध्ये असतो. शंख किंवा मोठ्या नागासोबत त्याचा उदय होतो, किंवा अन्यथा.

द्वयोर्व्वा नाड़िकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः । दुष्टः स कालः सर्व्वत्र सर्पदंशे विशेषतः ।। २९४.

किंवा दोन ठिकाणी, नारळाचा मंत्र किंवा मंत्र, कुलिकाचा उदय होतो; तो काळ सर्वत्र अशुभ मानला जातो, विशेषतः नागदंशात.

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्व्वत्रयाश्विनी । विशाखार्द्रा मघाश्लेषा श्रवणरोहिणो ।। २९४.

कृत्तिका, भरणी, स्वाती, मूल, पहिले तीन, अश्विनी; विशाखा, आर्द्रा, मघा, श्लेषा, श्रवण, रोहिणी.

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः । षष्ठी रिक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्द्दशी ।। २९४.

हस्त, मंद्र, कुज, वार, पंचमी आणि अष्टमी तिथी; षष्ठी, रिक्ता, शिवा, निंद्य, पंचमी आणि चतुर्दशी.

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश्च राशयः । एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम् ।। २९४.

चारही संध्याकाळ अशुभ आहेत, तसेच दग्ध योग आणि राशीही. एक, दोन किंवा अनेक दंश, दंशलेले, जखमी आणि मोडलेले.

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् । त्रयो द्‌व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा ।। २९४.

न दंशलेले आणि सुरक्षित, आणि चार प्रकारे दंशलेले; तीन, दोन किंवा एक जखम असलेले दंश, वेदना आणि खूप रक्तस्त्राव.

नक्तन्त्वेकाङ्‌घ्रिकूर्म्माबा दंशाश्च यमचोदिताः । दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः ।। २९४.

रात्री, एक पाय असलेले, कासवाच्या शरीराचे दंश, आणि यमाने प्रेरित केलेले; मुंग्यांच्या स्पर्शाने, गळ्यात सूज आणि वेदना असलेले.

सतोदो ग्रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्व्विषः । देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे ।। २९४.

ओला किंवा सुकलेला दंश, विषारी किंवा विषरहित, देवळात, रिकाम्या घरात, मुंग्याच्या वारुळात किंवा बागेतील झाडाच्या ढोलीत आढळतो.

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे । द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहेऽब्जे पर्व्वताग्रतः ।। २९४.

रस्त्याच्या वळणावर, महामार्गावर, स्मशानात, नद्यांच्या संगमावर, बेटावर, चौकात, मोठ्या इमारतीत, घरात, कमळात किंवा डोंगराच्या टोकावर.

विलद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके । शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरणेषु च ।। २९४.

हलणाऱ्या दाराजवळ, जीर्ण विहिरीत, पडलेल्या घरात, भिंतीवर, शिग्रू, श्लेष्मातक, आवळा, जांभूळ आणि उंबराच्या झाडांमध्ये.

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्‌कक्षजत्रुणि । तालौ शङ्खे गले मूद्‌र्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः ।। २९४.

वडाच्या झाडाजवळ, जीर्ण तटावर, तोंडात, हृदयात, बगलमध्ये, खांद्याजवळ, तळहातावर, शंखावर, गळ्यात, डोक्यावर, गालावर, नाभीवर किंवा पायांवर.

दंशोऽशुभः शुभो दूनः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः । लिङ्गवर्णंसमानश्च शुक्लवस्त्रोऽमलः शुचिः ।। २९४.

अशुभ दंश त्रासदायक असतो; शुभ दंश मृदू असतो, फुलं हातात असतात, गोड बोलतो, बुद्धिमान असतो, लिंग व वर्ण एकसारखे असतात, पांढरे वस्त्र घालतो, स्वच्छ आणि निर्मळ असतो.

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्ष्णः । विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गदगदवर्णभाक् ।। २९४.

जे चुकीच्या वाटेने येतात, शस्त्रधारी असतात, बेफिकीर असतात, जमिनीवर चालतात, धारदार असतात, फिकट कपडे घालतात, दोरी किंवा शस्त्र हातात असतात, आणि तोतऱ्या आवाजात बोलतात.

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः । आर्द्रवासाः कृष्णारक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः ।। २९४.

कोरड्या लाकडाजवळ राहणारे, थकलेले, तिळाच्या तेलाने हात माखलेले, ओले कपडे घालणारे, आणि केसात काळी किंवा लाल फुलं घातलेले.

कुचमर्दीं नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः । केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः ।। २९४.

जे स्तन दाबतात, नख कापतात, गुदद्वाराला स्पर्श करतात, पायावर खूण करतात, केस मोकळे करतात, गवत कापतात—असे दूत वाईट असतात, प्रत्येक वेगळ्या प्रकारे.

इड़ान्या वा वहेद्‌द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः । आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान् ।। २९४.

दूत किंवा स्वतः जर दोन भाग केलेली काठी घेऊन जात असेल, तर त्या दोघांवरून फल ठरते—स्त्री, पुरुष किंवा नपुंसक.

दूतः स्पृशति यद्‌गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् । दूताङ्‌घ्रिचलनं दुष्टमुत्थितिर्निश्चला शुभा ।। २९४.

दूत ज्या शरीरभागाला स्पर्श करतो, तिथेच दंश मानावा; दूताचे पाय हलणे अशुभ, आणि न हलता उठणे शुभ मानले जाते.

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टोऽन्यत्र समागतः । जीवो गतागतैर्दुष्टः शुभो दूतनिवेदने ।। २९४.

जिवंत व्यक्तीच्या उजव्या बाजूला दूत आला तर शुभ, इतरत्र आला तर अशुभ. जिवंत व्यक्ती ये-जा करत असेल तर अशुभ, पण दूताची बातमी सांगितली तर शुभ.

द्तस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्व्वामजार्द्धनिन्दिता । विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषैर्निर्व्विषकालता ।। २९४.

दूताचे बोलणे पूर्वी निंदित किंवा दोषारोप झाले असेल तर ते दूषित मानतात; त्याच्या वाक्यांच्या विभागावर, विष किंवा अविषावर, आणि काळावरून ठरते.

आद्यैः स्वरैश्च काद्यैश्च वर्गैर्भिन्नलिपिर्द्विधा । स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका ।। २९४.

पहिल्या स्वरांनी आणि पहिल्या व्यंजनांनी लिपी दोन प्रकारची होते; स्वर, रज, पृथ्वी आणि गट—अशा प्रकारे अक्षरांची विभागणी होते.

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् । नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः ।। २९४.

वायू, अग्नी, इंद्र आणि पाणी—हे चार गट; पाचवे नपुंसक म्हणजे स्वर, आणि इंद्र व पाण्याचे मूळ असलेली अक्षरे.