अग्निपुराणम्

स्थणअडिलेव्जे मध्यगते कदिक्षु केशरगान् सुरान् । सुभद्राजो रविः पूज्यो बहुरूपो बलिर्वहिः ।। २९२.

गोशाळेच्या मध्यभागी आणि चारही दिशांना केशरयुक्त देवतांची पूजा करावी. शुभ्र राजा, सूर्य — जो अनेक रूपांचा आणि बलवान आहे — त्याची बाहेर पूजा करावी.

खं विश्वरूपा सिद्धिस्च ऋद्धिः शान्तिश्च रोहिणी । दिग्धेनवो हि पूर्वाद्याः कृशरैश्चन्द्र ईश्वरः ।। २९२.

आकाश, विश्वरूप, सिद्धी, समृद्धी, शांती आणि रोहिणी; पूर्वेकडील व इतर दिशा या गायी आहेत आणि चंद्र, जो प्रभू आहे, तो कृश आहे.

दिक्‌पालाः पद्मपत्रेषु कुम्भेष्वग्नौ च होमयेत् । क्षीरवृक्षस्य समिधः सर्षपाक्षततण्डुलान् ।। २९२.

दिशांचे रक्षक यांना कमळाच्या पानांवर, कलशात आणि अग्नीमध्ये होम करावा. क्षीरवृक्षाची समिधा, मोहरी, अक्षता आणि तांदूळ यांचा वापर करावा.

शतं शतं सुवर्णञ्च कांस्यादिकं द्विजे ददेत् । गावः पूज्या विमोक्तव्याः शान्त्यै क्षीरादिसंयुताः ।। २९२.

शंभर शंभर सुवर्ण आणि कांस्यादी वस्तू ब्राह्मणांना द्याव्यात. गायींची पूजा करून, दूध वगैरे अर्पण करून त्यांना मुक्त करावे, म्हणजे शांती मिळते.

शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदमुक्तवान् । पालकाप्योऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत् ।। २९२.

शालिहोत्राने सुश्रुताला घोड्यांच्या आयुर्वेदाचे ज्ञान दिले. पाळकाप्याने अंगराजाला हत्तींच्या आयुर्वेदाचे शिक्षण दिले.

अग्निरुवाच नागादयोऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म्म च । सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते ।। २९४.

अग्नी म्हणतो: नाग वगैरे, शकुन, दहा स्थान, विधी, सूतक, दंशाचे लक्षण — ही सात लक्षणे सांगितली आहेत.

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटोऽब्जो महाम्बुजः । शङ्खपालश्च कुलिक इत्याष्टौ नागवर्य्यकाः ।। २९४.

शेष, वासुकी, तक्षक, कर्कट, अब्ज, महांबुज, शंखपाल आणि कुलिक — हे आठ प्रमुख नाग आहेत.

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्द्धान्वितौ क्रमात् । विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्त्तितौ ।। २९४.

दहा, आठ, पाच, तीन आणि शंभर असे एकेक डोके असलेले ब्राह्मण, राजा, सामान्य माणूस, शूद्र — आणि दोन-दोन नाग असे सांगितले आहेत.

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः । फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः ।। २९४.

त्यांच्या वंशात पाचशे नाग जन्मले, आणि त्यांच्यापासून अनंत संख्येने नाग झाले. हे सगळे फणीमंडळ, पट्टे असलेले, आणि वायू, पित्त, कफ यांच्या स्वभावाचे आहेत.

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पा दर्व्वीकराः समृताः । रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ।। २९४.

मिश्र दोष असलेले मधल्या प्रकारचे नाग 'दर्वीकर' म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या अंगावर रथाचे चाक, हात, छत्र, स्वस्तिक आणि अंकुश यांची चिन्हे असतात.

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर्विविधैस्चिताः । राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्य्यगूद्‌र्ध्वञ्च वाजिभिः ।। २९४.

गायीसारखी नाक असलेले, मंद गतीने चालणारे, लांब शरीराचे, विविध वर्तुळांनी सुशोभित, पट्टे असलेले, तुकतुकीत, आडवे आणि उभे अशा दोन्ही प्रकारे घोड्यांसह फिरणारे नाग आहेत.

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश्च भूवर्षाग्नेयवायवः । चतुर्विधास्ते षड्‌विंशभेदाः षोड़श गोनसाः ।। २९४.

मिश्र चिन्हे असलेले मधल्या प्रकारचे नाग पृथ्वी, पाऊस, अग्नी आणि वायू या चार प्रकारचे आहेत. त्यांचे सहा वीस भेद आहेत, आणि गायीसारखी नाक असलेले सोळा नाग आहेत.

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविशतिः । येऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः ।। २९४.

तेरापट्टी नाग आहेत, आणि मधल्या प्रकारात एकवीस आहेत. जे नाग सांगितलेल्या वेळेव्यतिरिक्त जन्मतात, त्यांना मधल्या प्रकारचे नाग म्हणतात.

आषाढादित्रिमासैः स्याद् गर्भो माषटतुष्टये । अण्डकानां शते द्वे च तत्वारिंशत् प्रसूयते ।। २९४.

आषाढ महिन्यानंतर तीन महिन्यांनी गर्भ तयार होतो, सहा माशांच्या वेळेत. दोनशे अंड्यांमधून चाळीस नाग जन्म घेतात.

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् । उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः ।। २९४.

नाग आपल्या पिल्लांना खातात, फक्त स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक वगळता. सात दिवसांनी डोळे उघडतात, आणि महिन्याभराने नाग बाहेर येतो.

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्य्यदर्शनात् । द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतुस्रस्तेषु दंष्ट्रिकाः ।। २९४.

बारा दिवसांनी नाग पूर्णपणे जागरूक होतो; सूर्य दिसल्यावर दात येतात; बत्तीस किंवा एकोणीस दिवसांनी त्यांच्यातील चार जणांना विषारी दात येतात.

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका । एतास्तीः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः ।। २९४.

कराळी, मकरी, काळरात्री आणि यमदूतिका — या सगळ्या विषारी दात असलेल्या, डाव्या आणि उजव्या बाजूला असतात.

षण्मासान्मुच्यते कृत्तिं जीवेत्षष्टिसमाद्वयं । नागाः सूर्य्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि ।। २९४.

सहा महिन्यांनी नाग कात टाकतो आणि बासष्ट वर्षे जगतो. सूर्य आणि इतर वारांचे नाग दिवस आणि रात्री मिळून सात सांगितले आहेत.

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्व्वसन्धिषु । शङ्खेन वा महाव्जेन सह तस्योदयोऽथवा ।। २९४.

प्रत्येक वाराला त्यांच्या स्वतःच्या सहा नागांचा उल्लेख आहे, कुलिक सर्व सांध्यांमध्ये असतो. शंख किंवा मोठ्या नागासोबत त्याचा उदय होतो, किंवा अन्यथा.

द्वयोर्व्वा नाड़िकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः । दुष्टः स कालः सर्व्वत्र सर्पदंशे विशेषतः ।। २९४.

किंवा दोन ठिकाणी, नारळाचा मंत्र किंवा मंत्र, कुलिकाचा उदय होतो; तो काळ सर्वत्र अशुभ मानला जातो, विशेषतः नागदंशात.

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्व्वत्रयाश्विनी । विशाखार्द्रा मघाश्लेषा श्रवणरोहिणो ।। २९४.

कृत्तिका, भरणी, स्वाती, मूल, पहिले तीन, अश्विनी; विशाखा, आर्द्रा, मघा, श्लेषा, श्रवण, रोहिणी.

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः । षष्ठी रिक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्द्दशी ।। २९४.

हस्त, मंद्र, कुज, वार, पंचमी आणि अष्टमी तिथी; षष्ठी, रिक्ता, शिवा, निंद्य, पंचमी आणि चतुर्दशी.

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश्च राशयः । एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम् ।। २९४.

चारही संध्याकाळ अशुभ आहेत, तसेच दग्ध योग आणि राशीही. एक, दोन किंवा अनेक दंश, दंशलेले, जखमी आणि मोडलेले.

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् । त्रयो द्‌व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा ।। २९४.

न दंशलेले आणि सुरक्षित, आणि चार प्रकारे दंशलेले; तीन, दोन किंवा एक जखम असलेले दंश, वेदना आणि खूप रक्तस्त्राव.

नक्तन्त्वेकाङ्‌घ्रिकूर्म्माबा दंशाश्च यमचोदिताः । दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः ।। २९४.

रात्री, एक पाय असलेले, कासवाच्या शरीराचे दंश, आणि यमाने प्रेरित केलेले; मुंग्यांच्या स्पर्शाने, गळ्यात सूज आणि वेदना असलेले.

सतोदो ग्रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्व्विषः । देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे ।। २९४.

ओला किंवा सुकलेला दंश, विषारी किंवा विषरहित, देवळात, रिकाम्या घरात, मुंग्याच्या वारुळात किंवा बागेतील झाडाच्या ढोलीत आढळतो.

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे । द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहेऽब्जे पर्व्वताग्रतः ।। २९४.

रस्त्याच्या वळणावर, महामार्गावर, स्मशानात, नद्यांच्या संगमावर, बेटावर, चौकात, मोठ्या इमारतीत, घरात, कमळात किंवा डोंगराच्या टोकावर.

विलद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके । शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरणेषु च ।। २९४.

हलणाऱ्या दाराजवळ, जीर्ण विहिरीत, पडलेल्या घरात, भिंतीवर, शिग्रू, श्लेष्मातक, आवळा, जांभूळ आणि उंबराच्या झाडांमध्ये.

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्‌कक्षजत्रुणि । तालौ शङ्खे गले मूद्‌र्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः ।। २९४.

वडाच्या झाडाजवळ, जीर्ण तटावर, तोंडात, हृदयात, बगलमध्ये, खांद्याजवळ, तळहातावर, शंखावर, गळ्यात, डोक्यावर, गालावर, नाभीवर किंवा पायांवर.