अग्निपुराणम्

दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लवणान्विता । तैलं वातहरं पित्ते मधुयष्टीविपाचितं ।। २९२.

मोडलेल्या सांध्यांना जुळवताना प्रियंगू आणि मीठ एकत्र करून द्यावे. वात कमी करणारे तेल आणि पित्तासाठी यष्टिमधू घालून उकळवलेले तेल द्यावे.

कफे व्योषञ्च समधु सपुष्टकरजोऽस्रजे । तैलाज्यं हरितालञ्च भग्नक्षतिश्रृतन्ददेत् ।। २९२.

कफाच्या विकारात त्रिकटू आणि मध यांचे मिश्रण, पुष्टिकर चूर्ण, तसेच तेल, तूप आणि हरिताल हे मोड, जखमा आणि अशक्तपणासाठी द्यावे.

माषास्तिलाः सगोधूमाः पशुक्षीरं घृतं तथा । एषां पिण्डी सलवणा वत्सानां पुष्टिदा त्वियं ।। २९२.

माष, तीळ, गहू, गायीचे दूध आणि तूप — हे सर्व मीठ घालून गोळा करून वासरांना दिल्यास त्यांना पुष्टी मिळते.

बलप्रदा विषाणां स्याद् ग्रहनाशाय धूपकः । देवदारु वचा मांसी गुग्गुलुहिङ्गुसर्षपाः ।। २९२.

मजबूत जनावरांच्या शिंगांचा धूर देणे हे झटका वगैरे विकार दूर करण्यासाठी उपयुक्त आहे. देवदारू, वचा, मांसी, गुग्गुळ, हिंग आणि मोहरी यांचा वापर करावा.

ग्रहादिगदनाशाय एष धुपो गवां हितः । घष्टा चैव गवां कार्या धूपेनानेन धूपिता ।। २९२.

गायींना लागणाऱ्या ग्रहादी विकार दूर करण्यासाठी हा धूर उपयुक्त आहे. गायींना चोळून, या मिश्रणाचा धूर द्यावा.

अश्वगन्धातिलैः शुक्लं तेन गौः क्षीरिणी भवेत् । रसायनञ्च पिन्याकं मत्तो यो धार्य्यते गृहे ।। २९२.

अश्वगंधा तेल लावल्याने गाय दूध देणारी होते. तसेच तेल काढून उरलेला पिंड घरात ठेवला तर तो आरोग्यवर्धक ठरतो.

गवां पुरीषे पञ्चम्यां नित्यं शान्त्यै श्रियं यजेत् । वासुदेवञ्च गन्धाद्यैरपरा शान्तिरुच्यते ।। २९२.

पंचमीत रोज गायीच्या शेणाने शांतीसाठी यज्ञ करावा. दुसरी शांतीची क्रिया म्हणजे वासुदेवासाठी सुगंधी पदार्थांनी पूजा करणे.

अश्वयुक्‌शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां यजेद्धरिं । हरिरुद्रमजं सूर्य्यं श्रियमग्निं घृतेन च ।। २९२.

अश्वयुज महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंधराव्या दिवशी हरिची पूजा करावी. हरि, रुद्र, अज, सूर्य, श्री आणि अग्नी यांना तुपाने यज्ञ करावा.

दधि सम्प्राश्य गाः पूज्य कार्य्यं वह्निप्रदक्षिणं । वृषाणां योजयेद् युद्धं गीतवाद्यरवैर्वहिः ।। २९२.

दही अर्पण करून गायींची पूजा करावी, नंतर अग्नीची प्रदक्षिणा करावी. बैलांचे युद्ध गाणे आणि वाद्यांच्या गजरात बाहेर घ्यावे.

गवान्तु लवणन्देयं ब्राह्मणानाञ्च दक्षिणा । नैमित्तिके माकरादौ यजेद्विष्णुं सह श्रिया ।। २९२.

गायींना मीठ द्यावे आणि ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी. मकरादी विशेष यज्ञात विष्णू आणि श्री यांची पूजा करावी.

स्थणअडिलेव्जे मध्यगते कदिक्षु केशरगान् सुरान् । सुभद्राजो रविः पूज्यो बहुरूपो बलिर्वहिः ।। २९२.

गोशाळेच्या मध्यभागी आणि चारही दिशांना केशरयुक्त देवतांची पूजा करावी. शुभ्र राजा, सूर्य — जो अनेक रूपांचा आणि बलवान आहे — त्याची बाहेर पूजा करावी.

खं विश्वरूपा सिद्धिस्च ऋद्धिः शान्तिश्च रोहिणी । दिग्धेनवो हि पूर्वाद्याः कृशरैश्चन्द्र ईश्वरः ।। २९२.

आकाश, विश्वरूप, सिद्धी, समृद्धी, शांती आणि रोहिणी; पूर्वेकडील व इतर दिशा या गायी आहेत आणि चंद्र, जो प्रभू आहे, तो कृश आहे.

दिक्‌पालाः पद्मपत्रेषु कुम्भेष्वग्नौ च होमयेत् । क्षीरवृक्षस्य समिधः सर्षपाक्षततण्डुलान् ।। २९२.

दिशांचे रक्षक यांना कमळाच्या पानांवर, कलशात आणि अग्नीमध्ये होम करावा. क्षीरवृक्षाची समिधा, मोहरी, अक्षता आणि तांदूळ यांचा वापर करावा.

शतं शतं सुवर्णञ्च कांस्यादिकं द्विजे ददेत् । गावः पूज्या विमोक्तव्याः शान्त्यै क्षीरादिसंयुताः ।। २९२.

शंभर शंभर सुवर्ण आणि कांस्यादी वस्तू ब्राह्मणांना द्याव्यात. गायींची पूजा करून, दूध वगैरे अर्पण करून त्यांना मुक्त करावे, म्हणजे शांती मिळते.

शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदमुक्तवान् । पालकाप्योऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत् ।। २९२.

शालिहोत्राने सुश्रुताला घोड्यांच्या आयुर्वेदाचे ज्ञान दिले. पाळकाप्याने अंगराजाला हत्तींच्या आयुर्वेदाचे शिक्षण दिले.

अग्निरुवाच नागादयोऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म्म च । सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते ।। २९४.

अग्नी म्हणतो: नाग वगैरे, शकुन, दहा स्थान, विधी, सूतक, दंशाचे लक्षण — ही सात लक्षणे सांगितली आहेत.

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटोऽब्जो महाम्बुजः । शङ्खपालश्च कुलिक इत्याष्टौ नागवर्य्यकाः ।। २९४.

शेष, वासुकी, तक्षक, कर्कट, अब्ज, महांबुज, शंखपाल आणि कुलिक — हे आठ प्रमुख नाग आहेत.

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्द्धान्वितौ क्रमात् । विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्त्तितौ ।। २९४.

दहा, आठ, पाच, तीन आणि शंभर असे एकेक डोके असलेले ब्राह्मण, राजा, सामान्य माणूस, शूद्र — आणि दोन-दोन नाग असे सांगितले आहेत.

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः । फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः ।। २९४.

त्यांच्या वंशात पाचशे नाग जन्मले, आणि त्यांच्यापासून अनंत संख्येने नाग झाले. हे सगळे फणीमंडळ, पट्टे असलेले, आणि वायू, पित्त, कफ यांच्या स्वभावाचे आहेत.

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पा दर्व्वीकराः समृताः । रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ।। २९४.

मिश्र दोष असलेले मधल्या प्रकारचे नाग 'दर्वीकर' म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या अंगावर रथाचे चाक, हात, छत्र, स्वस्तिक आणि अंकुश यांची चिन्हे असतात.

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर्विविधैस्चिताः । राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्य्यगूद्‌र्ध्वञ्च वाजिभिः ।। २९४.

गायीसारखी नाक असलेले, मंद गतीने चालणारे, लांब शरीराचे, विविध वर्तुळांनी सुशोभित, पट्टे असलेले, तुकतुकीत, आडवे आणि उभे अशा दोन्ही प्रकारे घोड्यांसह फिरणारे नाग आहेत.

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश्च भूवर्षाग्नेयवायवः । चतुर्विधास्ते षड्‌विंशभेदाः षोड़श गोनसाः ।। २९४.

मिश्र चिन्हे असलेले मधल्या प्रकारचे नाग पृथ्वी, पाऊस, अग्नी आणि वायू या चार प्रकारचे आहेत. त्यांचे सहा वीस भेद आहेत, आणि गायीसारखी नाक असलेले सोळा नाग आहेत.

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविशतिः । येऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः ।। २९४.

तेरापट्टी नाग आहेत, आणि मधल्या प्रकारात एकवीस आहेत. जे नाग सांगितलेल्या वेळेव्यतिरिक्त जन्मतात, त्यांना मधल्या प्रकारचे नाग म्हणतात.

आषाढादित्रिमासैः स्याद् गर्भो माषटतुष्टये । अण्डकानां शते द्वे च तत्वारिंशत् प्रसूयते ।। २९४.

आषाढ महिन्यानंतर तीन महिन्यांनी गर्भ तयार होतो, सहा माशांच्या वेळेत. दोनशे अंड्यांमधून चाळीस नाग जन्म घेतात.

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् । उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः ।। २९४.

नाग आपल्या पिल्लांना खातात, फक्त स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक वगळता. सात दिवसांनी डोळे उघडतात, आणि महिन्याभराने नाग बाहेर येतो.

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्य्यदर्शनात् । द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतुस्रस्तेषु दंष्ट्रिकाः ।। २९४.

बारा दिवसांनी नाग पूर्णपणे जागरूक होतो; सूर्य दिसल्यावर दात येतात; बत्तीस किंवा एकोणीस दिवसांनी त्यांच्यातील चार जणांना विषारी दात येतात.

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका । एतास्तीः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः ।। २९४.

कराळी, मकरी, काळरात्री आणि यमदूतिका — या सगळ्या विषारी दात असलेल्या, डाव्या आणि उजव्या बाजूला असतात.

षण्मासान्मुच्यते कृत्तिं जीवेत्षष्टिसमाद्वयं । नागाः सूर्य्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि ।। २९४.

सहा महिन्यांनी नाग कात टाकतो आणि बासष्ट वर्षे जगतो. सूर्य आणि इतर वारांचे नाग दिवस आणि रात्री मिळून सात सांगितले आहेत.

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्व्वसन्धिषु । शङ्खेन वा महाव्जेन सह तस्योदयोऽथवा ।। २९४.

प्रत्येक वाराला त्यांच्या स्वतःच्या सहा नागांचा उल्लेख आहे, कुलिक सर्व सांध्यांमध्ये असतो. शंख किंवा मोठ्या नागासोबत त्याचा उदय होतो, किंवा अन्यथा.