अग्निपुराणम्

ओं तत् सद् ब्रह्मणे चैव ओं नमो विष्णवे नमः। ओं क्षों ओं नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

'ॐ', 'तत्', 'सत्' आणि ब्रह्माला नमस्कार; 'ॐ' विष्णूंना नमस्कार; 'ॐ', 'क्षों', 'ॐ', आणि भगवंत नरसिंहासही नमस्कार.

ओं भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः। जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

'ॐ भूः', भगवंत वराहास नमस्कार, हे नराधिपांनो; त्यांचे रूप वेगवान, तांबडे, पिवळे, निळे, काळे आणि लाल असे आहे.

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः। अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर्यथाक्रमम्

मेघासारखे, अग्निसारखे, मधासारखे सोनेरी रंगाचे, प्रिय, नव नायक; स्वरबीजांच्या अंगांना त्यांच्या स्वतःच्या नावांनी योग्य क्रमाने जोडलेले आहे.

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः। व्यञ्चनादीनि बीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

हृदय वगैरे भाग तंत्र जाणणाऱ्यांनी विभागून स्थापावे; व्यंजनबीजांची लक्षणे वेगळी असतात.

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु। अह्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

'नमः' ने संपणारे आणि दीर्घस्वरांनी जोडलेले ते अंग म्हणतात; लघुस्वरांनी जोडलेले उपांग म्हणतात.

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीदमुत्तमम् । दीर्घैर्ह्रस्वैश्च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्

विभक्त नाव व अक्षरांच्या शेवटी असलेली ती श्रेष्ठ मानली जातात; दीर्घ व लघुस्वरांनी मिळवून मुख्य व उपांग योग्य क्रमाने लावतात.

व्यञ्चनानां क्रमो ह्येष हृदयादिप्रकूप्तये। स्ववीजेन स्वनामान्तैर्विभक्तान्यङ्गनाभिः

हृदय वगैरे स्थापनेसाठी व्यंजनांचा हा क्रम आहे; स्वतःच्या बीजांनी व नावांनी विभागलेली मुख्य व उपांगे आहेत.

युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तादि पञ्चतः । आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

हृदय वगैरे, मुख्य व उपांगांसह, बारा व पाच शेवटांपासून स्थापन करून, इच्छित सिद्धीनुसार जप करावा.

हृदयञ्च शिरश्चुडा कवचं नेत्रमस्तकम्। षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकम्

हृदय, शिर, शिखा, कवच, नेत्र, आणि मस्तक—ही बीजांची सहा अंगे आहेत; मूळाला बारा अंगे असतात.

हृच्छिरश्च शिखा वर्म्म चास्त्रनेत्रन्तथोदरम्। पृष्ठबाहूरुजानूँश्च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

हृदय, शिर, शिखा, कवच, अस्त्र, नेत्र आणि पोट; पाठ, बाहू, उरू, गुडघे, जांघा आणि पाय असे योग्य क्रमाने ठेवावे.

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं षं गदामनुः । गं डं बं सं पुष्टिमन्त्रो घं ढं भं हं श्रियै नमः

'कं', 'टं', 'पं', 'शं'—वैनतेय; 'खं', 'ठं', 'फं', 'षं'—गदा; 'गं', 'डं', 'बं', 'सं'—पुष्टीमंत्र; 'घं', 'ढं', 'भं', 'हं'—श्रीसाठी नमस्कार.

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पं कौस्तुभाय च। जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चं लं

'वं', 'शं', 'मं', 'क्षं'—पांचजन्य; 'छं', 'तं', 'पं'—कौस्तुभ; 'जं', 'खं', 'वं'—सुदर्शन; 'श्रीवत्स'—'सं', 'वं', 'दं', 'चं', 'लं'.

ओं धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः । निर्बीजपदमन्त्राणं पदैरङ्गानि कल्पयेत्

'ॐ', 'धं', 'वं'—वनमाला; 'महानंता'स नमस्कार; बीजरहित मंत्रांसाठी, शब्दांनी अंगे तयार करावीत.

जात्यन्तैर्नामसंयुक्तैर्हृदयादीनि पञ्चधा। प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

जातीच्या शेवटी नावांनी जोडलेली हृदय वगैरे पाच प्रकारची असतात; प्रणवाने हृदय वगैरे पुन्हा पाच प्रकारे सांगितली जातात.

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा। नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

प्रणव हे प्रथम हृदय, परा हे शिर व शिखा; स्वतःच्या नावाने कवच, आणि नावाच्या शेवटी अस्त्र असते.

ओं परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः। एकव्यूहादिपड्‌विशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

'ॐ', 'परा', 'अस्त्र', स्वतःचे नाव, चतुर्थी विभक्ती व 'नमः' ने शेवट; एकव्यूहापासून दहाव्या पर्यंत त्याचा स्वतःचा मंत्र.

कनिष्ठादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्च्चयेत्। पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

कनिष्ठा व हातांच्या टोकांवर देहाची प्रकृती पूजावी; परा म्हणजे पुरुषाचा आत्मा, आणि प्रकृतीने ते द्विरूप आहे.

ओं परायाग्न्यात्मने चैव वाय्वर्क्कौ च द्विरूपकः। अग्निं त्रिमूर्त्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

ॐ, परमात्मा, अग्नीचे स्वरूप, तसेच वायू आणि सूर्य हे दोन रूपात आहेत. त्रिमूर्ती असलेल्या, सर्वत्र पसरलेल्या अग्नीला हातावर आणि शरीरावर स्थापन करावे.

वाय्वर्क्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये। हृदि मूर्त्तौ तनावेष त्रिव्यूहे तुर्य्यरूपके

वायू आणि सूर्य यांना दोन्ही हातांच्या फांद्यांवर, म्हणजे उजवा आणि डावा हात, येथे ठेवावे. त्यांचे रूप हृदयात आणि शरीरात, त्रिव्यूह आणि चौथे रूप अशा प्रकारे स्थापन करावे.

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत्। तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

ऋग्वेद, जो सर्वत्र व्यापलेला आहे, तो हातावर ठेवावा; यजुर्वेद बोटांवर; अथर्ववेद दोन्ही तळव्यांवर; आणि डोक्यावर, हृदयात, पायाच्या टोकांवर ठेवावा.

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत्। अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्‌गुह्यपादके

आकाश, जे सर्वत्र व्यापलेले आहे, ते हातावर आणि शरीरावर पूर्वीप्रमाणे ठेवावे; बोटांवर वायू वगैरे ठेवावे; डोके, हृदय, गुप्तांग आणि पाय येथे ठेवावे.

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः। मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्‌व्यूह ईरितः

वायू, तेज, पाणी, पृथ्वी — हे पंचव्यूह सांगितले आहेत; मन, कान, त्वचा, डोळे, जिव्हा आणि नाक — हे षड्व्यूह म्हटले आहेत.

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्ठादितः क्रमात्। मूर्द्धास्यहृद्‌गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

सर्वत्र व्यापणारे मन, अंगठ्यापासून क्रमाने ठेवावे; डोके, तोंड, हृदय, गुप्तांग आणि पाय येथे करुणामूर्तीचे स्वरूप सांगितले आहे.

आदिमूर्त्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्‌ज्ञितः। भूर्भुवः स्वर्म्महर्ज्जनस्तपः सत्यञ्च सप्तधा

सर्वत्र व्यापणारे आदिमूर्ती, ज्याला जीव असे नाव आहे; भूः, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः आणि सत्य — ही सात विभागे आहेत.

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्ठादिक्रमेण तु। तलसंस्थः सप्तमश्च लोकेशो देहके क्रमात्

हातावर आणि शरीरावर आदिमूर्तीला अंगठ्यापासून क्रमाने ठेवावे; सातवे, जे तळव्याच्या मुळाशी आहे, ते लोकांचे स्वामी शरीरात क्रमाने स्थापन करावे.

देहे शिरोललाटास्यहृद्‌गुह्याङ्‌घ्रिषुसंस्थितः। अग्निष्टोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

शरीरात — डोके, कपाळ, तोंड, हृदय, गुप्तांग आणि पायांच्या टोकांवर — अग्निष्टोम, उक्त, षोडशी आणि वाजपेय हे आहेत.

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः। धीरहं मनः शब्दश्च स्पर्शरूपरसास्तत

अतिरात्र आणि आप्तोर्याम, हे यज्ञाचे स्वरूप, सात रूपात आहेत; धीर आत्मा, मन, शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि मग

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात्। न्यसेदन्त्यौ च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

गंध आणि बुद्धी, जे सर्वत्र व्यापलेले आहेत, ते हातावर आणि शरीरावर क्रमाने ठेवावे; शेवटची दोन तळव्यांवर, आणि कपाळ, तोंड, हृदय येथे ठेवावीत.

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृत । जीवो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

नाभी, गुप्तांग आणि पाय येथे आठव्या रूपात पुरुष आठवला जातो: जीव, बुद्धी, अहंकार, मन, शब्द, गुण आणि वायू.