अग्निपुराणम्

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति ।। २९२.

ब्राह्मण आणि गायी हे एकाच कुळाचे दोन भाग आहेत. एका ठिकाणी मंत्र असतात, तर दुसऱ्या ठिकाणी हविर्द्रव्य असते.

देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगत् । धार्य्यते वै सदा सस्मात् सर्व्वे पूज्यतमा मताः ।। २९२.

देव, ब्राह्मण, गायी, साधू आणि साध्वी यांच्या आधारावर हे संपूर्ण जग टिकून आहे. म्हणून हे सर्वच सर्वश्रेष्ठ पूज्य मानले जातात.

पिवन्ति यत्र तत्तीर्थं गह्गाद्या गाव एव हि । गवां माहात्म्यमुक्तं हि चिकित्साञ्च तथा श्रृणु ।। २९२.

ज्या ठिकाणी गायी पाणी पितात, तोच तीर्थ आहे, तो गंगेसारखा पवित्र आहे. गायींचे महात्म्य सांगितले, आता त्यांची औषधे ऐक.

श्रृङ्गामयेषु धेनूनां तैलं दद्यात् ससैन्धवं । श्रृङ्गवेरबलामांसकल्कसिद्धं समाक्षिकं ।। २९२.

गायींच्या शिंगांच्या आजारासाठी, सैंधव मिठासह तेल, आले, बला, मांसाचा कळक आणि मध यांचे मिश्रण द्यावे.

कर्णशूलेषु सर्वेषु मञ्जिष्ठाहिङ्गुसैन्धवैः । सिद्धं तैलं प्रदातव्यं रसोनेनैथ वा पुनः ।। २९२.

सर्व कानदुखीसाठी, मंजीष्ठा, हिंग आणि सैंधव मिठाने सिद्ध केलेले तेल द्यावे, किंवा लसूण घालूनही द्यावे.

विल्वमूलमपामार्गन्धातकी च सपाटला । कुटजन्दन्तमूलेषु लेपात्तच्छूलनाशनं ।। २९२.

बिल्वमूळ, आपामार्ग, धातकी, पाटळा, कुटज आणि दंतमूळ यांचा लेप लावल्याने तो वेदना नाहीशी होते.

दन्तशूलहरैर्द्रव्यैर्घृतं राम विपाचितं । मुखरोगहरं ज्ञेयं जिह्वारोगेषु सैन्धवं ।। २९२.

दातदुखी कमी करणाऱ्या औषधांनी सिद्ध केलेले तूप, हे राम, तोंडाच्या रोगांवर गुणकारी आहे; जिभेच्या रोगांसाठी सैंधव मिठ उत्तम आहे.

श्रृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफला च गलग्रहे । हृच्छूले वस्तिशुले च वातरोगे क्षये तथा ।। २९२.

आले, दोन प्रकारची हळद आणि त्रिफळा हे गळ्याच्या विकारांसाठी उपयोगी आहेत. हृदयदुखी, मूत्राशयदुखी, वातरोग आणि क्षय यांसाठीही हेच औषध आहे.

त्रिफला घृतमिश्रा च गवां पाने प्रशस्यते । अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठाञ्चैव प्रदापयेत् ।। २९२.

त्रिफळा तुपात मिसळून गायींना प्यायला द्यावी, ती फार उपयुक्त आहे. अतिसारासाठी दोन प्रकारची हळद आणि पाटा द्यावी.

सर्वेषु कोष्ठरोगेषु तथा शाखागदेषु च । श्रृङ्गवेरञ्च भार्गीञ्च कासे श्वासे प्रदापयेत् ।। २९२.

सर्व पोटातील आजारांमध्ये आणि हातपायांच्या विकारांमध्ये, तसेच खोकला आणि दम्याच्या त्रासात आले आणि पिंपळी द्यावी.

दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लवणान्विता । तैलं वातहरं पित्ते मधुयष्टीविपाचितं ।। २९२.

मोडलेल्या सांध्यांना जुळवताना प्रियंगू आणि मीठ एकत्र करून द्यावे. वात कमी करणारे तेल आणि पित्तासाठी यष्टिमधू घालून उकळवलेले तेल द्यावे.

कफे व्योषञ्च समधु सपुष्टकरजोऽस्रजे । तैलाज्यं हरितालञ्च भग्नक्षतिश्रृतन्ददेत् ।। २९२.

कफाच्या विकारात त्रिकटू आणि मध यांचे मिश्रण, पुष्टिकर चूर्ण, तसेच तेल, तूप आणि हरिताल हे मोड, जखमा आणि अशक्तपणासाठी द्यावे.

माषास्तिलाः सगोधूमाः पशुक्षीरं घृतं तथा । एषां पिण्डी सलवणा वत्सानां पुष्टिदा त्वियं ।। २९२.

माष, तीळ, गहू, गायीचे दूध आणि तूप — हे सर्व मीठ घालून गोळा करून वासरांना दिल्यास त्यांना पुष्टी मिळते.

बलप्रदा विषाणां स्याद् ग्रहनाशाय धूपकः । देवदारु वचा मांसी गुग्गुलुहिङ्गुसर्षपाः ।। २९२.

मजबूत जनावरांच्या शिंगांचा धूर देणे हे झटका वगैरे विकार दूर करण्यासाठी उपयुक्त आहे. देवदारू, वचा, मांसी, गुग्गुळ, हिंग आणि मोहरी यांचा वापर करावा.

ग्रहादिगदनाशाय एष धुपो गवां हितः । घष्टा चैव गवां कार्या धूपेनानेन धूपिता ।। २९२.

गायींना लागणाऱ्या ग्रहादी विकार दूर करण्यासाठी हा धूर उपयुक्त आहे. गायींना चोळून, या मिश्रणाचा धूर द्यावा.

अश्वगन्धातिलैः शुक्लं तेन गौः क्षीरिणी भवेत् । रसायनञ्च पिन्याकं मत्तो यो धार्य्यते गृहे ।। २९२.

अश्वगंधा तेल लावल्याने गाय दूध देणारी होते. तसेच तेल काढून उरलेला पिंड घरात ठेवला तर तो आरोग्यवर्धक ठरतो.

गवां पुरीषे पञ्चम्यां नित्यं शान्त्यै श्रियं यजेत् । वासुदेवञ्च गन्धाद्यैरपरा शान्तिरुच्यते ।। २९२.

पंचमीत रोज गायीच्या शेणाने शांतीसाठी यज्ञ करावा. दुसरी शांतीची क्रिया म्हणजे वासुदेवासाठी सुगंधी पदार्थांनी पूजा करणे.

अश्वयुक्‌शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां यजेद्धरिं । हरिरुद्रमजं सूर्य्यं श्रियमग्निं घृतेन च ।। २९२.

अश्वयुज महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पंधराव्या दिवशी हरिची पूजा करावी. हरि, रुद्र, अज, सूर्य, श्री आणि अग्नी यांना तुपाने यज्ञ करावा.

दधि सम्प्राश्य गाः पूज्य कार्य्यं वह्निप्रदक्षिणं । वृषाणां योजयेद् युद्धं गीतवाद्यरवैर्वहिः ।। २९२.

दही अर्पण करून गायींची पूजा करावी, नंतर अग्नीची प्रदक्षिणा करावी. बैलांचे युद्ध गाणे आणि वाद्यांच्या गजरात बाहेर घ्यावे.

गवान्तु लवणन्देयं ब्राह्मणानाञ्च दक्षिणा । नैमित्तिके माकरादौ यजेद्विष्णुं सह श्रिया ।। २९२.

गायींना मीठ द्यावे आणि ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी. मकरादी विशेष यज्ञात विष्णू आणि श्री यांची पूजा करावी.

स्थणअडिलेव्जे मध्यगते कदिक्षु केशरगान् सुरान् । सुभद्राजो रविः पूज्यो बहुरूपो बलिर्वहिः ।। २९२.

गोशाळेच्या मध्यभागी आणि चारही दिशांना केशरयुक्त देवतांची पूजा करावी. शुभ्र राजा, सूर्य — जो अनेक रूपांचा आणि बलवान आहे — त्याची बाहेर पूजा करावी.

खं विश्वरूपा सिद्धिस्च ऋद्धिः शान्तिश्च रोहिणी । दिग्धेनवो हि पूर्वाद्याः कृशरैश्चन्द्र ईश्वरः ।। २९२.

आकाश, विश्वरूप, सिद्धी, समृद्धी, शांती आणि रोहिणी; पूर्वेकडील व इतर दिशा या गायी आहेत आणि चंद्र, जो प्रभू आहे, तो कृश आहे.

दिक्‌पालाः पद्मपत्रेषु कुम्भेष्वग्नौ च होमयेत् । क्षीरवृक्षस्य समिधः सर्षपाक्षततण्डुलान् ।। २९२.

दिशांचे रक्षक यांना कमळाच्या पानांवर, कलशात आणि अग्नीमध्ये होम करावा. क्षीरवृक्षाची समिधा, मोहरी, अक्षता आणि तांदूळ यांचा वापर करावा.

शतं शतं सुवर्णञ्च कांस्यादिकं द्विजे ददेत् । गावः पूज्या विमोक्तव्याः शान्त्यै क्षीरादिसंयुताः ।। २९२.

शंभर शंभर सुवर्ण आणि कांस्यादी वस्तू ब्राह्मणांना द्याव्यात. गायींची पूजा करून, दूध वगैरे अर्पण करून त्यांना मुक्त करावे, म्हणजे शांती मिळते.

शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदमुक्तवान् । पालकाप्योऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत् ।। २९२.

शालिहोत्राने सुश्रुताला घोड्यांच्या आयुर्वेदाचे ज्ञान दिले. पाळकाप्याने अंगराजाला हत्तींच्या आयुर्वेदाचे शिक्षण दिले.

अग्निरुवाच नागादयोऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म्म च । सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते ।। २९४.

अग्नी म्हणतो: नाग वगैरे, शकुन, दहा स्थान, विधी, सूतक, दंशाचे लक्षण — ही सात लक्षणे सांगितली आहेत.

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटोऽब्जो महाम्बुजः । शङ्खपालश्च कुलिक इत्याष्टौ नागवर्य्यकाः ।। २९४.

शेष, वासुकी, तक्षक, कर्कट, अब्ज, महांबुज, शंखपाल आणि कुलिक — हे आठ प्रमुख नाग आहेत.

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्द्धान्वितौ क्रमात् । विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्त्तितौ ।। २९४.

दहा, आठ, पाच, तीन आणि शंभर असे एकेक डोके असलेले ब्राह्मण, राजा, सामान्य माणूस, शूद्र — आणि दोन-दोन नाग असे सांगितले आहेत.

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः । फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः ।। २९४.

त्यांच्या वंशात पाचशे नाग जन्मले, आणि त्यांच्यापासून अनंत संख्येने नाग झाले. हे सगळे फणीमंडळ, पट्टे असलेले, आणि वायू, पित्त, कफ यांच्या स्वभावाचे आहेत.