अग्निपुराणम्

गजाध्यक्षं हस्तिपं च गणितज्ञञ्च पूजयेत् । गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् ।। २९१.

हत्तीप्रमुख, महावत आणि गणित जाणणाऱ्याची पूजा करावी; ढोल हत्तीप्रमुखाला द्यावा आणि त्याने तो वाजवावा.

शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थोऽभिवादयेत् ।। २९१.

शुभ आणि गंभीर आवाजांनी मागून वंदन करावे.

धन्वन्तरिरुवाच गोविप्रपालनं कार्य्यं राज्ञा गोशान्तिमावदे । गावः पवित्रा माङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।। २९२.

धन्वंतरी म्हणाले: राजाने गायी आणि ब्राह्मणांची रक्षा करावी, गोशाळेत शांतता आणावी; गायी पवित्र आणि मंगल आहेत, सर्व लोकांचा आधार गायींमध्ये आहे.

शकृन्‌मूत्रं परं तासामलक्षमीनाशनं परं । गवां कण्डूयनं वारि श्रृह्गस्याघौघमर्द्दनम् ।। २९२.

गायींचे शेण आणि मूत्र हे श्रेष्ठ असून, ते दारिद्र्य दूर करणारे आहे; गायी अंग खाजवतांना पडणारे पाणी पापांचा नाश करते.

रोचना विषरक्षोघ्नी ग्रासदः स्वर्गगो गवां । यद्‌गृहे दुःखिता गावः स याति नरकन्नरः ।। २९२.

रोचना विष व राक्षसांचा नाश करणारी आहे, अन्न देणारी आहे आणि गायींसाठी स्वर्ग मिळवून देणारी आहे; ज्या घरात गायी दुःखी असतात, त्या घरातील माणूस नरकात जातो.

परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक् । गोदानात्‌कीर्त्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम् ।। २९२.

इतरांच्या गायींना अन्न देणारा स्वर्ग मिळवतो; गायींची सेवा करणारा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो; गायी दान देऊन, त्यांची स्तुती व रक्षा करून आपले कुटुंब उन्नत होते.

गवां श्वासात् पवित्रा भूस्पर्शनात्किल्विषक्षयः । गोमृत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। २९२.

गायींच्या श्वासाने पवित्रता मिळते; पृथ्वीला स्पर्श केल्याने पाप नष्ट होते; गायींचे मूत्र, शेण, दूध, दही, तूप आणि कुशाने स्पर्श केलेले पाणी—

एकरात्रोपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेत् । सर्व्वाशुभविनाशाय पुराचरितमीश्वरैः ।। २९२.

एक रात्र उपवास केल्याने अगदी श्वपाकालाही शुद्धी मिळते; हे सर्व देवांनी अशुभतेच्या नाशासाठी आचरण केले आहे.

प्रत्येकञ्च त्र्यहाभ्यस्तं महासान्तपनं स्मृतं । सर्वकामप्रदञ्चैतत् सर्व्वाशुभवीमर्द्दनम् ।। २९२.

प्रत्येकाने तीन दिवस केले, तर ते मोठे प्रायश्चित्त मानले जाते; हे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आणि सर्व अशुभतेचा नाश करणारे आहे.

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं । निर्म्मलाः सर्व्वकामाप्त्या स्युर्गगाः स्युर्न्नरोत्तमाः ।। २९२.

एकवीस दिवस दूधावर कठोर अतिकृच्छ्र व्रत केल्याने, मनुष्य शुद्ध होतो, सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि श्रेष्ठ पुरुष देवांसारखे होतात.

त्र्यहमुष्णं पिवेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिवेत् । त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वाः वायुभक्षः परं त्र्यहम् ।। २९२.

तीन दिवस गरम मूत्र प्यावे, तीन दिवस गरम तूप प्यावे, तीन दिवस गरम दूध प्यावे आणि मग पुढील तीन दिवस फक्त वायूवर राहावे.

तप्तकृच्छ्रव्रतं सर्व्वपापघ्नं ब्रह्मलोकदं । शीतैस्तु शीतकृच्छ्रं स्याद्‌ब्रह्मोक्तं ब्रह्मलोकदं ।। २९२.

तापदायक कृच्छ्र व्रत सर्व पापांचा नाश करणारे आहे आणि ब्रह्मलोक देणारे आहे. थंडीत केलेले शीतकृच्छ्र व्रतही ब्रह्माने सांगितल्याप्रमाणे ब्रह्मलोक मिळवून देते.

गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं वृत्तिं कुर्य्याच्च गोरसैः । गोभिर्व्रजेच्च भुक्तासु भुञ्जीताथ च गोव्रती ।। २९२.

गायीच्या मूत्राने स्नान करावे आणि गायीच्या दूध, दही, तूप, लोणी, गोमूत्र या पदार्थांनी उपजीविका करावी. गायींबरोबर राहावे, त्या खाऊन झाल्यावरच जेवावे आणि अशा प्रकारे गोव्रत पाळावे.

मासेनैकेन निष्पापो गोलोकी स्वर्गगो भवेत् । विद्याञ्च गोमतीं जप्त्वा गोलोकं परमं व्रजेत् ।। २९२.

एक महिन्यातच पापमुक्त होऊन गौलोक आणि स्वर्ग मिळतो. गोमती मंत्राचा जप केल्याने परम गौलोक प्राप्त होतो.

गौतैर्न्नृत्येरप्सरोभिविंमाने तत्र मोदते । गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गुलगन्धिकाः ।। २९२.

तेथे गायींच्या संगतीत, अप्सरांसोबत विमानात नृत्य करत आनंद मिळतो. त्या गायी नेहमी सुगंधी असतात आणि त्यांना नेहमीच गुग्गुळाचा सुगंध दरवळतो.

गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं परं । अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम् ।। २९२.

गायी सर्व सृष्टीचे आधार आहेत, त्या सर्वात मोठे मंगल देतात. गायी हेच श्रेष्ठ अन्न आहे आणि देवांसाठी सर्वोत्तम हविर्द्रव्य आहे.

पावनं सर्व्वभूतानां क्षरन्ति च वदन्ति च । हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्वमरान्दिवि ।। २९२.

गायी सर्व जीवांना पवित्र करतात, त्या सतत प्रवाहित राहतात आणि त्यांची कीर्ती सर्वत्र आहे. मंत्रशुद्ध हविर्द्रव्याने त्या स्वर्गातील अमर देवतांना तृप्त करतात.

ऋषीणामग्निहोत्रेषु गावो होमेषु योजिताः । सर्व्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुत्तमं ।। २९२.

ऋषींच्या अग्निहोत्रात गायींचा उपयोग होतो. सर्व जीवांसाठी गायी हेच श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे.

गावः पचित्रं परमं गावो माङ्गल्यमुत्तमं । गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्याः सनातनाः ।। २९२.

गायी अत्यंत विविधरंगी आहेत, त्या सर्वात मोठे मंगल देणाऱ्या आहेत. गायी म्हणजे स्वर्गाकडे जाण्याचे पाऊल आहे आणि त्या नेहमीच धन्य आहेत.

नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च । नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राब्यो नमो नमः ।। २९२.

गायींना, श्रीमंत आणि सुगंधी गायींना नमस्कार. ब्रह्माच्या कन्या असलेल्या पवित्र गायींना पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति ।। २९२.

ब्राह्मण आणि गायी हे एकाच कुळाचे दोन भाग आहेत. एका ठिकाणी मंत्र असतात, तर दुसऱ्या ठिकाणी हविर्द्रव्य असते.

देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगत् । धार्य्यते वै सदा सस्मात् सर्व्वे पूज्यतमा मताः ।। २९२.

देव, ब्राह्मण, गायी, साधू आणि साध्वी यांच्या आधारावर हे संपूर्ण जग टिकून आहे. म्हणून हे सर्वच सर्वश्रेष्ठ पूज्य मानले जातात.

पिवन्ति यत्र तत्तीर्थं गह्गाद्या गाव एव हि । गवां माहात्म्यमुक्तं हि चिकित्साञ्च तथा श्रृणु ।। २९२.

ज्या ठिकाणी गायी पाणी पितात, तोच तीर्थ आहे, तो गंगेसारखा पवित्र आहे. गायींचे महात्म्य सांगितले, आता त्यांची औषधे ऐक.

श्रृङ्गामयेषु धेनूनां तैलं दद्यात् ससैन्धवं । श्रृङ्गवेरबलामांसकल्कसिद्धं समाक्षिकं ।। २९२.

गायींच्या शिंगांच्या आजारासाठी, सैंधव मिठासह तेल, आले, बला, मांसाचा कळक आणि मध यांचे मिश्रण द्यावे.

कर्णशूलेषु सर्वेषु मञ्जिष्ठाहिङ्गुसैन्धवैः । सिद्धं तैलं प्रदातव्यं रसोनेनैथ वा पुनः ।। २९२.

सर्व कानदुखीसाठी, मंजीष्ठा, हिंग आणि सैंधव मिठाने सिद्ध केलेले तेल द्यावे, किंवा लसूण घालूनही द्यावे.

विल्वमूलमपामार्गन्धातकी च सपाटला । कुटजन्दन्तमूलेषु लेपात्तच्छूलनाशनं ।। २९२.

बिल्वमूळ, आपामार्ग, धातकी, पाटळा, कुटज आणि दंतमूळ यांचा लेप लावल्याने तो वेदना नाहीशी होते.

दन्तशूलहरैर्द्रव्यैर्घृतं राम विपाचितं । मुखरोगहरं ज्ञेयं जिह्वारोगेषु सैन्धवं ।। २९२.

दातदुखी कमी करणाऱ्या औषधांनी सिद्ध केलेले तूप, हे राम, तोंडाच्या रोगांवर गुणकारी आहे; जिभेच्या रोगांसाठी सैंधव मिठ उत्तम आहे.

श्रृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफला च गलग्रहे । हृच्छूले वस्तिशुले च वातरोगे क्षये तथा ।। २९२.

आले, दोन प्रकारची हळद आणि त्रिफळा हे गळ्याच्या विकारांसाठी उपयोगी आहेत. हृदयदुखी, मूत्राशयदुखी, वातरोग आणि क्षय यांसाठीही हेच औषध आहे.

त्रिफला घृतमिश्रा च गवां पाने प्रशस्यते । अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठाञ्चैव प्रदापयेत् ।। २९२.

त्रिफळा तुपात मिसळून गायींना प्यायला द्यावी, ती फार उपयुक्त आहे. अतिसारासाठी दोन प्रकारची हळद आणि पाटा द्यावी.