अग्निपुराणम्

पूर्व्वादौ चौषधीभिश्च देवानां भाजनं पृथक् । पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर्गजानर्च्य प्रदक्षिणं ।। २९१.

पूर्वेकडे औषधींनी, देवतांसाठी वेगवेगळ्या भांड्यांत, तुपाच्या वेगळ्या शंभर आहुती द्याव्यात; हत्तींची प्रदक्षिणा घालत पूजा करावी.

नागं वह्निं देवतादीन् बाह्यैर्जग्मुः स्वकं गृहम् । द्विजेभ्यो दक्षिणां दद्यात् हस्तिवैद्यादिकांस्तथा ।। २९१.

नाग, अग्नी आणि इतर देवांची पूजा झाल्यावर, ते आपापल्या स्थानी परत जातात; ब्राह्मणांना, तसेच हस्तिवैद्य वगैरे लोकांना दान द्यावे.

करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् । नागाराजेऽमृते शान्तिं कृत्वाऽमुष्मिन् जपन्मनुम् ।। २९१.१५ श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः । प्रभुर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः ।। २९१.

हत्तीणीवर बसून, योग्य वेळ जाणणाऱ्याने तिच्या कानात म्हणावे: 'नागराजासाठी अमृतशांती केली आहे, हा मंत्र जपत आहे; हे श्रीगज, राजा तुझी प्रमुख म्हणून नेमणूक करतो; राजा तुला हार आणि उत्तम नैवेद्याने सन्मानित करील.'

लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव । पालनीयस्त्वया राजा युद्धेऽध्वनि तथा गृहे ।। २९१.

त्या आज्ञेने लोक तुझी पूजा करतील; युद्धात, प्रवासात आणि घरात, तुला राजाची रक्षा करावी लागेल.

तिर्य्यग्भावं समुत्‌सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर । देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः ।। २९१.

प्राणीस्वभाव सोडून, तुझ्या दिव्य स्वरूपाचा स्मरण कर. पूर्वी देव-दानवांच्या युद्धात, शुभ हत्ती देवांनी निर्माण केला होता.

ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः । श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्व्वमेवोपतिष्ठते ।। २९१.

ऐरावताचा पुत्र, श्रीमंत अरिष्ट नावाचा हत्ती आहे; त्या सर्व शुभ हत्तींनी असलेली तेज आता तुझ्यात वास करते.

तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं । उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे ।। २९१.

हे नागराजा, तुझ्या दिव्य स्वरूपाने युक्त असलेले तेज तुझ्या कल्याणासाठी सदैव तुझ्याजवळ राहो; युद्धात राजाची रक्षा कर.

इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः । तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्‌गजाः ।। २९१.

अशा प्रकारे अभिषेक झाल्यावर, राजा शुभ हत्तीवर चढावा; शस्त्रधारी सैनिक आणि नवे अलंकार घातलेले हत्ती त्याच्या मागे जावेत.

शालास्वसौ स्थण्डिलेऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः । केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैव सरस्वतीं ।। २९१.

सभागृहात, वेदीवर आणि कमळावर, दिशांचे रक्षक व इतरांची बाहेर पूजा करावी; केशरांमध्ये, सैन्यात, हत्तीमध्ये, पृथ्वीवर आणि सरस्वतीमध्येही.

मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः । हुत्वा देयस्तु कलशो रसपूर्णो द्विजाय च ।। २९१.

मध्यभागी, ढोलाची सुगंध, फुले आणि उटणे यांनी पूजा करावी; हवन केल्यानंतर रसाने भरलेला कलश ब्राह्मणाला द्यावा.

गजाध्यक्षं हस्तिपं च गणितज्ञञ्च पूजयेत् । गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् ।। २९१.

हत्तीप्रमुख, महावत आणि गणित जाणणाऱ्याची पूजा करावी; ढोल हत्तीप्रमुखाला द्यावा आणि त्याने तो वाजवावा.

शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थोऽभिवादयेत् ।। २९१.

शुभ आणि गंभीर आवाजांनी मागून वंदन करावे.

धन्वन्तरिरुवाच गोविप्रपालनं कार्य्यं राज्ञा गोशान्तिमावदे । गावः पवित्रा माङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।। २९२.

धन्वंतरी म्हणाले: राजाने गायी आणि ब्राह्मणांची रक्षा करावी, गोशाळेत शांतता आणावी; गायी पवित्र आणि मंगल आहेत, सर्व लोकांचा आधार गायींमध्ये आहे.

शकृन्‌मूत्रं परं तासामलक्षमीनाशनं परं । गवां कण्डूयनं वारि श्रृह्गस्याघौघमर्द्दनम् ।। २९२.

गायींचे शेण आणि मूत्र हे श्रेष्ठ असून, ते दारिद्र्य दूर करणारे आहे; गायी अंग खाजवतांना पडणारे पाणी पापांचा नाश करते.

रोचना विषरक्षोघ्नी ग्रासदः स्वर्गगो गवां । यद्‌गृहे दुःखिता गावः स याति नरकन्नरः ।। २९२.

रोचना विष व राक्षसांचा नाश करणारी आहे, अन्न देणारी आहे आणि गायींसाठी स्वर्ग मिळवून देणारी आहे; ज्या घरात गायी दुःखी असतात, त्या घरातील माणूस नरकात जातो.

परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक् । गोदानात्‌कीर्त्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम् ।। २९२.

इतरांच्या गायींना अन्न देणारा स्वर्ग मिळवतो; गायींची सेवा करणारा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो; गायी दान देऊन, त्यांची स्तुती व रक्षा करून आपले कुटुंब उन्नत होते.

गवां श्वासात् पवित्रा भूस्पर्शनात्किल्विषक्षयः । गोमृत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। २९२.

गायींच्या श्वासाने पवित्रता मिळते; पृथ्वीला स्पर्श केल्याने पाप नष्ट होते; गायींचे मूत्र, शेण, दूध, दही, तूप आणि कुशाने स्पर्श केलेले पाणी—

एकरात्रोपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेत् । सर्व्वाशुभविनाशाय पुराचरितमीश्वरैः ।। २९२.

एक रात्र उपवास केल्याने अगदी श्वपाकालाही शुद्धी मिळते; हे सर्व देवांनी अशुभतेच्या नाशासाठी आचरण केले आहे.

प्रत्येकञ्च त्र्यहाभ्यस्तं महासान्तपनं स्मृतं । सर्वकामप्रदञ्चैतत् सर्व्वाशुभवीमर्द्दनम् ।। २९२.

प्रत्येकाने तीन दिवस केले, तर ते मोठे प्रायश्चित्त मानले जाते; हे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आणि सर्व अशुभतेचा नाश करणारे आहे.

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं । निर्म्मलाः सर्व्वकामाप्त्या स्युर्गगाः स्युर्न्नरोत्तमाः ।। २९२.

एकवीस दिवस दूधावर कठोर अतिकृच्छ्र व्रत केल्याने, मनुष्य शुद्ध होतो, सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि श्रेष्ठ पुरुष देवांसारखे होतात.

त्र्यहमुष्णं पिवेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिवेत् । त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वाः वायुभक्षः परं त्र्यहम् ।। २९२.

तीन दिवस गरम मूत्र प्यावे, तीन दिवस गरम तूप प्यावे, तीन दिवस गरम दूध प्यावे आणि मग पुढील तीन दिवस फक्त वायूवर राहावे.

तप्तकृच्छ्रव्रतं सर्व्वपापघ्नं ब्रह्मलोकदं । शीतैस्तु शीतकृच्छ्रं स्याद्‌ब्रह्मोक्तं ब्रह्मलोकदं ।। २९२.

तापदायक कृच्छ्र व्रत सर्व पापांचा नाश करणारे आहे आणि ब्रह्मलोक देणारे आहे. थंडीत केलेले शीतकृच्छ्र व्रतही ब्रह्माने सांगितल्याप्रमाणे ब्रह्मलोक मिळवून देते.

गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं वृत्तिं कुर्य्याच्च गोरसैः । गोभिर्व्रजेच्च भुक्तासु भुञ्जीताथ च गोव्रती ।। २९२.

गायीच्या मूत्राने स्नान करावे आणि गायीच्या दूध, दही, तूप, लोणी, गोमूत्र या पदार्थांनी उपजीविका करावी. गायींबरोबर राहावे, त्या खाऊन झाल्यावरच जेवावे आणि अशा प्रकारे गोव्रत पाळावे.

मासेनैकेन निष्पापो गोलोकी स्वर्गगो भवेत् । विद्याञ्च गोमतीं जप्त्वा गोलोकं परमं व्रजेत् ।। २९२.

एक महिन्यातच पापमुक्त होऊन गौलोक आणि स्वर्ग मिळतो. गोमती मंत्राचा जप केल्याने परम गौलोक प्राप्त होतो.

गौतैर्न्नृत्येरप्सरोभिविंमाने तत्र मोदते । गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गुलगन्धिकाः ।। २९२.

तेथे गायींच्या संगतीत, अप्सरांसोबत विमानात नृत्य करत आनंद मिळतो. त्या गायी नेहमी सुगंधी असतात आणि त्यांना नेहमीच गुग्गुळाचा सुगंध दरवळतो.

गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं परं । अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम् ।। २९२.

गायी सर्व सृष्टीचे आधार आहेत, त्या सर्वात मोठे मंगल देतात. गायी हेच श्रेष्ठ अन्न आहे आणि देवांसाठी सर्वोत्तम हविर्द्रव्य आहे.

पावनं सर्व्वभूतानां क्षरन्ति च वदन्ति च । हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्वमरान्दिवि ।। २९२.

गायी सर्व जीवांना पवित्र करतात, त्या सतत प्रवाहित राहतात आणि त्यांची कीर्ती सर्वत्र आहे. मंत्रशुद्ध हविर्द्रव्याने त्या स्वर्गातील अमर देवतांना तृप्त करतात.

ऋषीणामग्निहोत्रेषु गावो होमेषु योजिताः । सर्व्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुत्तमं ।। २९२.

ऋषींच्या अग्निहोत्रात गायींचा उपयोग होतो. सर्व जीवांसाठी गायी हेच श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे.

गावः पचित्रं परमं गावो माङ्गल्यमुत्तमं । गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्याः सनातनाः ।। २९२.

गायी अत्यंत विविधरंगी आहेत, त्या सर्वात मोठे मंगल देणाऱ्या आहेत. गायी म्हणजे स्वर्गाकडे जाण्याचे पाऊल आहे आणि त्या नेहमीच धन्य आहेत.