अग्निपुराणम्

शेषं शैलान् कुञ्जरांश्च ये तेऽष्टौ देवयोनयः । विरूपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा ।। २९१.

शेष, पर्वत आणि हत्ती — हे आठ दैवी वंश: विरूपाक्ष, महापद्म, भद्र, सुमनस,

कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः । सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमोऽथ दक्षिणाम् ।। २९१.

कुमुद, ऐरावत, पद्म, पुष्पदंत, वामन, सुप्रतीक, अंजन — हे आठ नागांना होम आणि दक्षिणा द्यावी.

गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं श्रृणु । गजानां मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्बहिः ।। २९१.

हत्ती शांतीच्या पाण्याने शिंपडल्यावर वाढतात; आता ऐका, मकरादि हत्तींसाठी, शहराच्या ईशान्य दिशेला बाहेर, विशेष विधी कसा करावा.

स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे । ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्यनन्तकं ।। २९१.

स्थळी, कमळाच्या मध्यभागी, केशरावर विष्णू आणि लक्ष्मी यांची पूजा करावी; ब्रह्मा, सूर्य, पृथ्वी, स्कंद आणि अनंत यांचीही पूजा करावी.

खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् । वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां ।। २९१.

आकाश, शिव, सोम, इंद्र आणि इतर देव, तसेच त्यांची शस्त्रे — वज्र, शक्ती, दंड, तोमर, पाश आणि गदा — विभागांमध्ये योग्य क्रमाने ठेवावीत.

शूलं पद्मं बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्य्यन्तथाश्विनौ । वसूनष्टौ तथा साध्यान् याम्येऽथ नैर्ऋते दले ।। २९१.

शूळ आणि कमळ बाहेरील दांडीवर ठेवावेत; चक्र, सूर्य आणि अश्विनी कुमार; आठ वसु आणि साध्य, दक्षिण आणि नैऋत्य विभागात ठेवावेत.

देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतोऽनिले । विश्वेदेवांस्तथा दक्षे रुद्रा रौद्रेऽथ मण्डले ।। २९१.

देव, आंगिरस, अश्विनी कुमार, भृगु, मरुत, वायू, विश्वदेव, दक्ष, रुद्र, आणि रुद्र विभागातील मंडळ, यांची पूजा करावी.

ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै बाह्यतो यजेत् । सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्व्वादौ सरितो गिरीन् ।। २९१.

मग गोल रेषेने बाहेरच्या बाजूला देवांची पूजा करावी; सूत्रकार, ऋषी, वाणी, पूर्वेकडे नद्यांसह पर्वतांचीही पूजा करावी.

महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् । पद्मं चक्रं गदां शंखं चतुरस्रन्तु मण्डलं ।। २९१.

महाभूतांची पूजा कोपऱ्यांत, ईशान्यपासून सुरू करून करावी; कमळ, चक्र, गदा, शंख, चौकोन आणि मंडळ यांचीही स्थापना करावी.

चतुर्द्वारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः। चत्वारस्तोरणा द्वारि नागानैरावतादिकान् ।। २९१.

चारही दरवाजांवर कलश ठेवावेत, अग्नी वगैरे ठिकाणी पताका लावाव्यात; दरवाजांवर चार तोरणे आणि ऐरावत पासून सुरू होणारे हत्ती ठेवावेत.

पूर्व्वादौ चौषधीभिश्च देवानां भाजनं पृथक् । पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर्गजानर्च्य प्रदक्षिणं ।। २९१.

पूर्वेकडे औषधींनी, देवतांसाठी वेगवेगळ्या भांड्यांत, तुपाच्या वेगळ्या शंभर आहुती द्याव्यात; हत्तींची प्रदक्षिणा घालत पूजा करावी.

नागं वह्निं देवतादीन् बाह्यैर्जग्मुः स्वकं गृहम् । द्विजेभ्यो दक्षिणां दद्यात् हस्तिवैद्यादिकांस्तथा ।। २९१.

नाग, अग्नी आणि इतर देवांची पूजा झाल्यावर, ते आपापल्या स्थानी परत जातात; ब्राह्मणांना, तसेच हस्तिवैद्य वगैरे लोकांना दान द्यावे.

करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् । नागाराजेऽमृते शान्तिं कृत्वाऽमुष्मिन् जपन्मनुम् ।। २९१.१५ श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः । प्रभुर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः ।। २९१.

हत्तीणीवर बसून, योग्य वेळ जाणणाऱ्याने तिच्या कानात म्हणावे: 'नागराजासाठी अमृतशांती केली आहे, हा मंत्र जपत आहे; हे श्रीगज, राजा तुझी प्रमुख म्हणून नेमणूक करतो; राजा तुला हार आणि उत्तम नैवेद्याने सन्मानित करील.'

लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव । पालनीयस्त्वया राजा युद्धेऽध्वनि तथा गृहे ।। २९१.

त्या आज्ञेने लोक तुझी पूजा करतील; युद्धात, प्रवासात आणि घरात, तुला राजाची रक्षा करावी लागेल.

तिर्य्यग्भावं समुत्‌सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर । देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः ।। २९१.

प्राणीस्वभाव सोडून, तुझ्या दिव्य स्वरूपाचा स्मरण कर. पूर्वी देव-दानवांच्या युद्धात, शुभ हत्ती देवांनी निर्माण केला होता.

ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः । श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्व्वमेवोपतिष्ठते ।। २९१.

ऐरावताचा पुत्र, श्रीमंत अरिष्ट नावाचा हत्ती आहे; त्या सर्व शुभ हत्तींनी असलेली तेज आता तुझ्यात वास करते.

तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं । उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे ।। २९१.

हे नागराजा, तुझ्या दिव्य स्वरूपाने युक्त असलेले तेज तुझ्या कल्याणासाठी सदैव तुझ्याजवळ राहो; युद्धात राजाची रक्षा कर.

इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः । तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्‌गजाः ।। २९१.

अशा प्रकारे अभिषेक झाल्यावर, राजा शुभ हत्तीवर चढावा; शस्त्रधारी सैनिक आणि नवे अलंकार घातलेले हत्ती त्याच्या मागे जावेत.

शालास्वसौ स्थण्डिलेऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः । केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैव सरस्वतीं ।। २९१.

सभागृहात, वेदीवर आणि कमळावर, दिशांचे रक्षक व इतरांची बाहेर पूजा करावी; केशरांमध्ये, सैन्यात, हत्तीमध्ये, पृथ्वीवर आणि सरस्वतीमध्येही.

मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः । हुत्वा देयस्तु कलशो रसपूर्णो द्विजाय च ।। २९१.

मध्यभागी, ढोलाची सुगंध, फुले आणि उटणे यांनी पूजा करावी; हवन केल्यानंतर रसाने भरलेला कलश ब्राह्मणाला द्यावा.

गजाध्यक्षं हस्तिपं च गणितज्ञञ्च पूजयेत् । गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् ।। २९१.

हत्तीप्रमुख, महावत आणि गणित जाणणाऱ्याची पूजा करावी; ढोल हत्तीप्रमुखाला द्यावा आणि त्याने तो वाजवावा.

शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थोऽभिवादयेत् ।। २९१.

शुभ आणि गंभीर आवाजांनी मागून वंदन करावे.

धन्वन्तरिरुवाच गोविप्रपालनं कार्य्यं राज्ञा गोशान्तिमावदे । गावः पवित्रा माङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।। २९२.

धन्वंतरी म्हणाले: राजाने गायी आणि ब्राह्मणांची रक्षा करावी, गोशाळेत शांतता आणावी; गायी पवित्र आणि मंगल आहेत, सर्व लोकांचा आधार गायींमध्ये आहे.

शकृन्‌मूत्रं परं तासामलक्षमीनाशनं परं । गवां कण्डूयनं वारि श्रृह्गस्याघौघमर्द्दनम् ।। २९२.

गायींचे शेण आणि मूत्र हे श्रेष्ठ असून, ते दारिद्र्य दूर करणारे आहे; गायी अंग खाजवतांना पडणारे पाणी पापांचा नाश करते.

रोचना विषरक्षोघ्नी ग्रासदः स्वर्गगो गवां । यद्‌गृहे दुःखिता गावः स याति नरकन्नरः ।। २९२.

रोचना विष व राक्षसांचा नाश करणारी आहे, अन्न देणारी आहे आणि गायींसाठी स्वर्ग मिळवून देणारी आहे; ज्या घरात गायी दुःखी असतात, त्या घरातील माणूस नरकात जातो.

परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक् । गोदानात्‌कीर्त्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम् ।। २९२.

इतरांच्या गायींना अन्न देणारा स्वर्ग मिळवतो; गायींची सेवा करणारा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो; गायी दान देऊन, त्यांची स्तुती व रक्षा करून आपले कुटुंब उन्नत होते.

गवां श्वासात् पवित्रा भूस्पर्शनात्किल्विषक्षयः । गोमृत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। २९२.

गायींच्या श्वासाने पवित्रता मिळते; पृथ्वीला स्पर्श केल्याने पाप नष्ट होते; गायींचे मूत्र, शेण, दूध, दही, तूप आणि कुशाने स्पर्श केलेले पाणी—

एकरात्रोपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेत् । सर्व्वाशुभविनाशाय पुराचरितमीश्वरैः ।। २९२.

एक रात्र उपवास केल्याने अगदी श्वपाकालाही शुद्धी मिळते; हे सर्व देवांनी अशुभतेच्या नाशासाठी आचरण केले आहे.

प्रत्येकञ्च त्र्यहाभ्यस्तं महासान्तपनं स्मृतं । सर्वकामप्रदञ्चैतत् सर्व्वाशुभवीमर्द्दनम् ।। २९२.

प्रत्येकाने तीन दिवस केले, तर ते मोठे प्रायश्चित्त मानले जाते; हे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आणि सर्व अशुभतेचा नाश करणारे आहे.