अग्निपुराणम्

शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश्च तं । हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर्जुहुयाद्घृतं ।। २९०.

शुभ दिवशी, श्रीधर आणि उच्चैःश्रवा या घोड्यांच्या राजाची पूजा करून, सावित्र मंत्रांनी तुपाची आहुती द्यावी.

द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस्तथा भवेत् । अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं ।। २९०.

ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी, त्यामुळे घोड्याची वाढ होते; शुक्ल पक्षातील पंधराव्या दिवशी घोड्यांसाठी शांती विधी करावा.

बहिः कुर्य्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् । समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत् ।। २९०.

हे विधी घराबाहेर करावेत, विशेषतः नासत्य आणि वरुण यांची पूजा करावी; नंतर देवीचं चिन्ह करून, तिच्या भोवती फांद्या मांडाव्यात.

घटान्सर्व्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् । यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश्च साश्विनान् ।। २९०.

सर्व प्रकारच्या रसांनी भरलेली मडक्यांमध्ये, कपड्यांनी झाकून, दिशांना ठेवावीत; ज्वारी आणि तुपाची आहुती देऊन, घोड्यांची आणि अश्विनीकुमारांची पूजा करावी.

विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः श्रृणु । मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर्विष्णुं श्रियं यजेत् ।। २९०.

ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी; आता निमित्तिक विधी ऐक: मकर संक्रांतीच्या सुरुवातीला, घोड्यांसाठी कमळांनी विष्णू आणि श्री यांची पूजा करावी.

ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ । रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश्च दलेष्वपि ।। २९०.

ब्रह्मा, शंकर, सोम, आदित्य, अश्विनी कुमार, रेवंत, उच्चैःश्रवा आणि दिशा पालनारे देव, यांच्या देखील विभागांमध्ये आवाहन करावे.

प्रत्येकं पूर्णंकुम्भैश्च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले । तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं ।। २९०.

प्रत्येकासाठी, वेदीच्या शेवटी, शांतपणे जमिनीवर, पूर्ण कलश ठेवून, तिळ, अक्षता, तूप आणि मोहरी यांचे प्रत्येकी शंभर अर्पण देवतांना करावेत.

उपोषितेन कर्त्तव्यं कर्म्म चाश्वरुजापहं ।। २९०.

हा विधी, जो घोड्यांचे आजार दूर करतो, उपवास केलेल्या व्यक्तीने करावा.

शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्द्दनीम् । विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागमैरावतं यजेत् ।। २९१.

शालिहोत्र म्हणाले: आता मी हत्तींची शांती आणि रोग दूर करणारा उपाय सांगतो; पंचमीच्या दिवशी विष्णू, लक्ष्मी आणि नागराज ऐरावत यांची पूजा करावी.

ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्रवणं यमं । चद्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं ।। २९१.

ब्रह्मा, शंकर, विष्णू, इंद्र, कुबेर, यम, चंद्र, सूर्य, वरुण, वायू, अग्नी, पृथ्वी आणि आकाश यांची पूजा करावी.

शेषं शैलान् कुञ्जरांश्च ये तेऽष्टौ देवयोनयः । विरूपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा ।। २९१.

शेष, पर्वत आणि हत्ती — हे आठ दैवी वंश: विरूपाक्ष, महापद्म, भद्र, सुमनस,

कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः । सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमोऽथ दक्षिणाम् ।। २९१.

कुमुद, ऐरावत, पद्म, पुष्पदंत, वामन, सुप्रतीक, अंजन — हे आठ नागांना होम आणि दक्षिणा द्यावी.

गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं श्रृणु । गजानां मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्बहिः ।। २९१.

हत्ती शांतीच्या पाण्याने शिंपडल्यावर वाढतात; आता ऐका, मकरादि हत्तींसाठी, शहराच्या ईशान्य दिशेला बाहेर, विशेष विधी कसा करावा.

स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे । ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्यनन्तकं ।। २९१.

स्थळी, कमळाच्या मध्यभागी, केशरावर विष्णू आणि लक्ष्मी यांची पूजा करावी; ब्रह्मा, सूर्य, पृथ्वी, स्कंद आणि अनंत यांचीही पूजा करावी.

खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् । वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां ।। २९१.

आकाश, शिव, सोम, इंद्र आणि इतर देव, तसेच त्यांची शस्त्रे — वज्र, शक्ती, दंड, तोमर, पाश आणि गदा — विभागांमध्ये योग्य क्रमाने ठेवावीत.

शूलं पद्मं बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्य्यन्तथाश्विनौ । वसूनष्टौ तथा साध्यान् याम्येऽथ नैर्ऋते दले ।। २९१.

शूळ आणि कमळ बाहेरील दांडीवर ठेवावेत; चक्र, सूर्य आणि अश्विनी कुमार; आठ वसु आणि साध्य, दक्षिण आणि नैऋत्य विभागात ठेवावेत.

देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतोऽनिले । विश्वेदेवांस्तथा दक्षे रुद्रा रौद्रेऽथ मण्डले ।। २९१.

देव, आंगिरस, अश्विनी कुमार, भृगु, मरुत, वायू, विश्वदेव, दक्ष, रुद्र, आणि रुद्र विभागातील मंडळ, यांची पूजा करावी.

ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै बाह्यतो यजेत् । सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्व्वादौ सरितो गिरीन् ।। २९१.

मग गोल रेषेने बाहेरच्या बाजूला देवांची पूजा करावी; सूत्रकार, ऋषी, वाणी, पूर्वेकडे नद्यांसह पर्वतांचीही पूजा करावी.

महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् । पद्मं चक्रं गदां शंखं चतुरस्रन्तु मण्डलं ।। २९१.

महाभूतांची पूजा कोपऱ्यांत, ईशान्यपासून सुरू करून करावी; कमळ, चक्र, गदा, शंख, चौकोन आणि मंडळ यांचीही स्थापना करावी.

चतुर्द्वारं ततः कुम्भाः अग्न्यादौ च पताकिकाः। चत्वारस्तोरणा द्वारि नागानैरावतादिकान् ।। २९१.

चारही दरवाजांवर कलश ठेवावेत, अग्नी वगैरे ठिकाणी पताका लावाव्यात; दरवाजांवर चार तोरणे आणि ऐरावत पासून सुरू होणारे हत्ती ठेवावेत.

पूर्व्वादौ चौषधीभिश्च देवानां भाजनं पृथक् । पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर्गजानर्च्य प्रदक्षिणं ।। २९१.

पूर्वेकडे औषधींनी, देवतांसाठी वेगवेगळ्या भांड्यांत, तुपाच्या वेगळ्या शंभर आहुती द्याव्यात; हत्तींची प्रदक्षिणा घालत पूजा करावी.

नागं वह्निं देवतादीन् बाह्यैर्जग्मुः स्वकं गृहम् । द्विजेभ्यो दक्षिणां दद्यात् हस्तिवैद्यादिकांस्तथा ।। २९१.

नाग, अग्नी आणि इतर देवांची पूजा झाल्यावर, ते आपापल्या स्थानी परत जातात; ब्राह्मणांना, तसेच हस्तिवैद्य वगैरे लोकांना दान द्यावे.

करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् । नागाराजेऽमृते शान्तिं कृत्वाऽमुष्मिन् जपन्मनुम् ।। २९१.१५ श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः । प्रभुर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्यति पार्थिवः ।। २९१.

हत्तीणीवर बसून, योग्य वेळ जाणणाऱ्याने तिच्या कानात म्हणावे: 'नागराजासाठी अमृतशांती केली आहे, हा मंत्र जपत आहे; हे श्रीगज, राजा तुझी प्रमुख म्हणून नेमणूक करतो; राजा तुला हार आणि उत्तम नैवेद्याने सन्मानित करील.'

लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव । पालनीयस्त्वया राजा युद्धेऽध्वनि तथा गृहे ।। २९१.

त्या आज्ञेने लोक तुझी पूजा करतील; युद्धात, प्रवासात आणि घरात, तुला राजाची रक्षा करावी लागेल.

तिर्य्यग्भावं समुत्‌सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर । देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः ।। २९१.

प्राणीस्वभाव सोडून, तुझ्या दिव्य स्वरूपाचा स्मरण कर. पूर्वी देव-दानवांच्या युद्धात, शुभ हत्ती देवांनी निर्माण केला होता.

ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः । श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्व्वमेवोपतिष्ठते ।। २९१.

ऐरावताचा पुत्र, श्रीमंत अरिष्ट नावाचा हत्ती आहे; त्या सर्व शुभ हत्तींनी असलेली तेज आता तुझ्यात वास करते.

तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं । उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे ।। २९१.

हे नागराजा, तुझ्या दिव्य स्वरूपाने युक्त असलेले तेज तुझ्या कल्याणासाठी सदैव तुझ्याजवळ राहो; युद्धात राजाची रक्षा कर.

इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः । तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्‌गजाः ।। २९१.

अशा प्रकारे अभिषेक झाल्यावर, राजा शुभ हत्तीवर चढावा; शस्त्रधारी सैनिक आणि नवे अलंकार घातलेले हत्ती त्याच्या मागे जावेत.

शालास्वसौ स्थण्डिलेऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः । केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैव सरस्वतीं ।। २९१.

सभागृहात, वेदीवर आणि कमळावर, दिशांचे रक्षक व इतरांची बाहेर पूजा करावी; केशरांमध्ये, सैन्यात, हत्तीमध्ये, पृथ्वीवर आणि सरस्वतीमध्येही.