अग्निपुराणम्

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे । अत्यर्थं दुर्द्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते ।। २८९.

घोड्यांना आंघोळ, पाणी पिणं आणि शौच हे पाणी उपलब्ध असताना करावं; फारच कठीण दिवशी फक्त पाणी पिण्यास द्यावं.

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् । ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्याच्चिरं तस्यावगाहनम् ।। २८९.

हवामान थोडं थंड आणि उन्हाळं असताना दोनदा पाणी पाजावं आणि एकदा आंघोळ घालावी; उन्हाळ्यात तीनदा आंघोळ आणि पाणी पाजावं, आणि आंघोळीला जास्त वेळ द्यावा.

निस्तुषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराढकी । चणकव्रीहिमौद्‌गानि कलायं वापि दापयेत् ।। २८९.

ज्यांच्या धान्याला साल नाही, त्यांना चार आढके ज्वारी द्यावेत; हरभरा, तांदूळ, मूग किंवा उडीदसुद्धा द्यायला हरकत नाही.

अहोरात्रेण चार्द्धस्य यवसस्य तुला दश । अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश्चतस्रोऽथ वुषस्य वा ।। २८९.

एक दिवस-रात्रीत अर्ध्या भागासाठी दहा तुला ज्वारी द्यावी; आठ तुला कोरडी ज्वारी किंवा चार तुला सोललेली ज्वारी द्यावी.

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश्च श्लेष्मसञ्चयम् । नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम् ।। २८९.

दुर्वा पित्त कमी करते, ज्वारी खोकला बरा करते, सोललेली ज्वारी कफ कमी करते; अर्जुन श्वासाचा त्रास कमी करतो आणि मानो कमजोरी दूर करते.

वातिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः । न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम् ।। २८९.

वात, पित्त, कफ आणि मिश्र अशा रोगांनी दुर्वा खाणाऱ्या घोड्याला त्रास होत नाही.

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि । पश्चाद्धनुस्च कर्त्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः ।। २८९.

आजारी घोड्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन दोर बांधावेत; नंतर धनुष्य तयार करून ते लांब किल्ल्याला आधार म्हणून वापरावं.

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः । यत्नोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिता ।। २८९.

घोड्यांना गवडीने तयार केलेल्या, धूप केलेल्या आणि चांगली गादी असलेल्या जागेत ठेवावं; ज्वारी नीट मांडावी, दिवे लावावेत आणि सर्व सुरक्षित ठेवावं.

कृकवाक्कजकपयो धार्य्याश्चाश्वगृहे मृगाः ।। २८९.

घोड्यांच्या तबेल्यात कोंबडा, माकड, गाय आणि हरिण ठेवावेत.

शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वाजिरोगविमर्द्दनीं । नित्यां नैमित्तिकीं काम्यां त्रिविधां श्रृणु सुश्रुत ।। २९०.

शालिहोत्र म्हणाले: मी घोड्यांची शांती सांगतो, जी रोग दूर करणारी आहे. ती तीन प्रकारची असते—नित्य, निमित्तिक आणि काम्य. हे नीट ऐक, सुश्रुत.

शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश्च तं । हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर्जुहुयाद्घृतं ।। २९०.

शुभ दिवशी, श्रीधर आणि उच्चैःश्रवा या घोड्यांच्या राजाची पूजा करून, सावित्र मंत्रांनी तुपाची आहुती द्यावी.

द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस्तथा भवेत् । अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं ।। २९०.

ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी, त्यामुळे घोड्याची वाढ होते; शुक्ल पक्षातील पंधराव्या दिवशी घोड्यांसाठी शांती विधी करावा.

बहिः कुर्य्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् । समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत् ।। २९०.

हे विधी घराबाहेर करावेत, विशेषतः नासत्य आणि वरुण यांची पूजा करावी; नंतर देवीचं चिन्ह करून, तिच्या भोवती फांद्या मांडाव्यात.

घटान्सर्व्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् । यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश्च साश्विनान् ।। २९०.

सर्व प्रकारच्या रसांनी भरलेली मडक्यांमध्ये, कपड्यांनी झाकून, दिशांना ठेवावीत; ज्वारी आणि तुपाची आहुती देऊन, घोड्यांची आणि अश्विनीकुमारांची पूजा करावी.

विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः श्रृणु । मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर्विष्णुं श्रियं यजेत् ।। २९०.

ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी; आता निमित्तिक विधी ऐक: मकर संक्रांतीच्या सुरुवातीला, घोड्यांसाठी कमळांनी विष्णू आणि श्री यांची पूजा करावी.

ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ । रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश्च दलेष्वपि ।। २९०.

ब्रह्मा, शंकर, सोम, आदित्य, अश्विनी कुमार, रेवंत, उच्चैःश्रवा आणि दिशा पालनारे देव, यांच्या देखील विभागांमध्ये आवाहन करावे.

प्रत्येकं पूर्णंकुम्भैश्च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले । तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं ।। २९०.

प्रत्येकासाठी, वेदीच्या शेवटी, शांतपणे जमिनीवर, पूर्ण कलश ठेवून, तिळ, अक्षता, तूप आणि मोहरी यांचे प्रत्येकी शंभर अर्पण देवतांना करावेत.

उपोषितेन कर्त्तव्यं कर्म्म चाश्वरुजापहं ।। २९०.

हा विधी, जो घोड्यांचे आजार दूर करतो, उपवास केलेल्या व्यक्तीने करावा.

शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्द्दनीम् । विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागमैरावतं यजेत् ।। २९१.

शालिहोत्र म्हणाले: आता मी हत्तींची शांती आणि रोग दूर करणारा उपाय सांगतो; पंचमीच्या दिवशी विष्णू, लक्ष्मी आणि नागराज ऐरावत यांची पूजा करावी.

ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्रवणं यमं । चद्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं ।। २९१.

ब्रह्मा, शंकर, विष्णू, इंद्र, कुबेर, यम, चंद्र, सूर्य, वरुण, वायू, अग्नी, पृथ्वी आणि आकाश यांची पूजा करावी.

शेषं शैलान् कुञ्जरांश्च ये तेऽष्टौ देवयोनयः । विरूपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा ।। २९१.

शेष, पर्वत आणि हत्ती — हे आठ दैवी वंश: विरूपाक्ष, महापद्म, भद्र, सुमनस,

कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तोऽथ वामनः । सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमोऽथ दक्षिणाम् ।। २९१.

कुमुद, ऐरावत, पद्म, पुष्पदंत, वामन, सुप्रतीक, अंजन — हे आठ नागांना होम आणि दक्षिणा द्यावी.

गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं श्रृणु । गजानां मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्बहिः ।। २९१.

हत्ती शांतीच्या पाण्याने शिंपडल्यावर वाढतात; आता ऐका, मकरादि हत्तींसाठी, शहराच्या ईशान्य दिशेला बाहेर, विशेष विधी कसा करावा.

स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे । ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्यनन्तकं ।। २९१.

स्थळी, कमळाच्या मध्यभागी, केशरावर विष्णू आणि लक्ष्मी यांची पूजा करावी; ब्रह्मा, सूर्य, पृथ्वी, स्कंद आणि अनंत यांचीही पूजा करावी.

खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् । वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां ।। २९१.

आकाश, शिव, सोम, इंद्र आणि इतर देव, तसेच त्यांची शस्त्रे — वज्र, शक्ती, दंड, तोमर, पाश आणि गदा — विभागांमध्ये योग्य क्रमाने ठेवावीत.

शूलं पद्मं बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्य्यन्तथाश्विनौ । वसूनष्टौ तथा साध्यान् याम्येऽथ नैर्ऋते दले ।। २९१.

शूळ आणि कमळ बाहेरील दांडीवर ठेवावेत; चक्र, सूर्य आणि अश्विनी कुमार; आठ वसु आणि साध्य, दक्षिण आणि नैऋत्य विभागात ठेवावेत.

देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतोऽनिले । विश्वेदेवांस्तथा दक्षे रुद्रा रौद्रेऽथ मण्डले ।। २९१.

देव, आंगिरस, अश्विनी कुमार, भृगु, मरुत, वायू, विश्वदेव, दक्ष, रुद्र, आणि रुद्र विभागातील मंडळ, यांची पूजा करावी.

ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै बाह्यतो यजेत् । सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्व्वादौ सरितो गिरीन् ।। २९१.

मग गोल रेषेने बाहेरच्या बाजूला देवांची पूजा करावी; सूत्रकार, ऋषी, वाणी, पूर्वेकडे नद्यांसह पर्वतांचीही पूजा करावी.

महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् । पद्मं चक्रं गदां शंखं चतुरस्रन्तु मण्डलं ।। २९१.

महाभूतांची पूजा कोपऱ्यांत, ईशान्यपासून सुरू करून करावी; कमळ, चक्र, गदा, शंख, चौकोन आणि मंडळ यांचीही स्थापना करावी.