अग्निपुराणम्

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी । दीवनीयैः समधुरैर्मृद्वीकाशर्करायुतैः ।। २८९.

जे जेवले आहेत, त्यांना जास्त पाणी प्यायल्यास वारुणी द्यावी. यात मृदू, गोड पदार्थ जसे मनुका आणि साखर घालावी.

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः । विड़ङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैनधवैः ।। २८९.

शरद ऋतूत पिंपळी आणि पद्मकासोबत द्यावे. विडंग, पिंपळी, धने, शतावरी, लोध्र आणि सैंधव यांचा वापर करावा.

सचित्रकैस्तुरङ्गाणं प्रतिपानं हिमागमे । लोध्रपिरियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजै ।। २८९.

हिवाळ्याच्या सुरुवातीला चित्रकासोबत घोड्यांना द्यावे. लोध्र, प्रियंगू, कामुस्ता, पिंपळी आणि इतर सर्व औषधी यांचा वापर करावा.

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् । प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः ।। २८९.

वसंत ऋतूत मधासोबत हे द्यावे, त्यामुळे कफ निघून जातो. प्रियंगू, पिंपळी, लोध्र, यष्टिमधू आणि इतर औषधी घालाव्यात.

निदाघे सगुड़ा देया मदिरा प्रतिपानके । लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम् ।। २८९.

उन्हाळ्यात गुळासोबत मदिरा द्यावी. लोध्रकाष्ठ, मीठ आणि पिंपळी ही सर्वसामान्य औषधे आहेत.

प्रावृड्‌भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् । पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.

पावसाळ्यात ज्यांना जुलाब होतो, अशा घोड्यांना तूप प्यायला द्यावे. ज्यांना कफ आणि वात जास्त आहे, त्यांना तेल द्यावे.

प्रावृड्‌भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् । पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.

पावसाळ्यात ज्यांना जुलाब होतो, अशा घोड्यांना तूप प्यायला द्यावे. ज्यांना कफ आणि वात जास्त आहे, त्यांना तेल द्यावे.

स्रेहव्यापद्भ्वो येषां कार्य्यं तेषां विरूक्षणम् । त्र्यहं यवागू रूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम् ।। २८९.

ज्यांना स्निग्ध पदार्थांची गरज आहे, त्यांना सुरुवातीला कोरडं आहार द्यावा. तीन दिवस तक, तुपात मिसळलेली जाड ज्वारीची किंवा बार्लीची पेज खायला द्यावी.

शरन्निदाघ्योः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः । वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते ।। २८९.

शरद आणि उन्हाळ्यात तूप आणि तेल द्यावं; हिवाळा, वसंत आणि पावसाळ्यात मात्र दुहेरी प्रमाणात द्यावं.

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नानमातपम् । वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम् ।। २८९.

ज्यांनी स्निग्ध पदार्थ घेतले आहेत, त्यांनी जड आणि स्निग्ध जेवण, व्यायाम, आंघोळ, उन्हात बसणं आणि वारा यापासून दूर राहावं.

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे । अत्यर्थं दुर्द्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते ।। २८९.

घोड्यांना आंघोळ, पाणी पिणं आणि शौच हे पाणी उपलब्ध असताना करावं; फारच कठीण दिवशी फक्त पाणी पिण्यास द्यावं.

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् । ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्याच्चिरं तस्यावगाहनम् ।। २८९.

हवामान थोडं थंड आणि उन्हाळं असताना दोनदा पाणी पाजावं आणि एकदा आंघोळ घालावी; उन्हाळ्यात तीनदा आंघोळ आणि पाणी पाजावं, आणि आंघोळीला जास्त वेळ द्यावा.

निस्तुषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराढकी । चणकव्रीहिमौद्‌गानि कलायं वापि दापयेत् ।। २८९.

ज्यांच्या धान्याला साल नाही, त्यांना चार आढके ज्वारी द्यावेत; हरभरा, तांदूळ, मूग किंवा उडीदसुद्धा द्यायला हरकत नाही.

अहोरात्रेण चार्द्धस्य यवसस्य तुला दश । अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश्चतस्रोऽथ वुषस्य वा ।। २८९.

एक दिवस-रात्रीत अर्ध्या भागासाठी दहा तुला ज्वारी द्यावी; आठ तुला कोरडी ज्वारी किंवा चार तुला सोललेली ज्वारी द्यावी.

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश्च श्लेष्मसञ्चयम् । नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम् ।। २८९.

दुर्वा पित्त कमी करते, ज्वारी खोकला बरा करते, सोललेली ज्वारी कफ कमी करते; अर्जुन श्वासाचा त्रास कमी करतो आणि मानो कमजोरी दूर करते.

वातिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः । न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम् ।। २८९.

वात, पित्त, कफ आणि मिश्र अशा रोगांनी दुर्वा खाणाऱ्या घोड्याला त्रास होत नाही.

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि । पश्चाद्धनुस्च कर्त्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः ।। २८९.

आजारी घोड्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन दोर बांधावेत; नंतर धनुष्य तयार करून ते लांब किल्ल्याला आधार म्हणून वापरावं.

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः । यत्नोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिता ।। २८९.

घोड्यांना गवडीने तयार केलेल्या, धूप केलेल्या आणि चांगली गादी असलेल्या जागेत ठेवावं; ज्वारी नीट मांडावी, दिवे लावावेत आणि सर्व सुरक्षित ठेवावं.

कृकवाक्कजकपयो धार्य्याश्चाश्वगृहे मृगाः ।। २८९.

घोड्यांच्या तबेल्यात कोंबडा, माकड, गाय आणि हरिण ठेवावेत.

शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वाजिरोगविमर्द्दनीं । नित्यां नैमित्तिकीं काम्यां त्रिविधां श्रृणु सुश्रुत ।। २९०.

शालिहोत्र म्हणाले: मी घोड्यांची शांती सांगतो, जी रोग दूर करणारी आहे. ती तीन प्रकारची असते—नित्य, निमित्तिक आणि काम्य. हे नीट ऐक, सुश्रुत.

शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश्च तं । हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर्जुहुयाद्घृतं ।। २९०.

शुभ दिवशी, श्रीधर आणि उच्चैःश्रवा या घोड्यांच्या राजाची पूजा करून, सावित्र मंत्रांनी तुपाची आहुती द्यावी.

द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस्तथा भवेत् । अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं ।। २९०.

ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी, त्यामुळे घोड्याची वाढ होते; शुक्ल पक्षातील पंधराव्या दिवशी घोड्यांसाठी शांती विधी करावा.

बहिः कुर्य्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् । समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत् ।। २९०.

हे विधी घराबाहेर करावेत, विशेषतः नासत्य आणि वरुण यांची पूजा करावी; नंतर देवीचं चिन्ह करून, तिच्या भोवती फांद्या मांडाव्यात.

घटान्सर्व्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् । यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश्च साश्विनान् ।। २९०.

सर्व प्रकारच्या रसांनी भरलेली मडक्यांमध्ये, कपड्यांनी झाकून, दिशांना ठेवावीत; ज्वारी आणि तुपाची आहुती देऊन, घोड्यांची आणि अश्विनीकुमारांची पूजा करावी.

विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः श्रृणु । मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर्विष्णुं श्रियं यजेत् ।। २९०.

ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी; आता निमित्तिक विधी ऐक: मकर संक्रांतीच्या सुरुवातीला, घोड्यांसाठी कमळांनी विष्णू आणि श्री यांची पूजा करावी.

ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ । रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश्च दलेष्वपि ।। २९०.

ब्रह्मा, शंकर, सोम, आदित्य, अश्विनी कुमार, रेवंत, उच्चैःश्रवा आणि दिशा पालनारे देव, यांच्या देखील विभागांमध्ये आवाहन करावे.

प्रत्येकं पूर्णंकुम्भैश्च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले । तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं ।। २९०.

प्रत्येकासाठी, वेदीच्या शेवटी, शांतपणे जमिनीवर, पूर्ण कलश ठेवून, तिळ, अक्षता, तूप आणि मोहरी यांचे प्रत्येकी शंभर अर्पण देवतांना करावेत.

उपोषितेन कर्त्तव्यं कर्म्म चाश्वरुजापहं ।। २९०.

हा विधी, जो घोड्यांचे आजार दूर करतो, उपवास केलेल्या व्यक्तीने करावा.

शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्द्दनीम् । विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागमैरावतं यजेत् ।। २९१.

शालिहोत्र म्हणाले: आता मी हत्तींची शांती आणि रोग दूर करणारा उपाय सांगतो; पंचमीच्या दिवशी विष्णू, लक्ष्मी आणि नागराज ऐरावत यांची पूजा करावी.