अग्निपुराणम्

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा । दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्कभिन्ने ब्रणक्रमः ।। २८९.

त्यांना उबदार तेलाने अभिषेक केल्याने वेदना लवकर कमी होते. दोष वाढल्याने किंवा मार लागल्याने सूज येऊन जखम पिकली आणि फुटली असेल, तर हीच प्रक्रिया करावी.

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः ।। २८९.

अश्वत्थ, उंबर, पिंपळ, मधूक आणि वड यांच्या पेस्ट वापराव्यात.

प्रभूतसलिलः क्काथः सुखोष्णो व्रणशोधनः । शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः ।। २८९.

भरपूर पाण्यात उकडलेला, सुखद उबदार काढा जखमा स्वच्छ करतो. यात शतावरी, सुंठ, रास्ना, मंजीष्ठा, कुष्ट आणि सैंधव घालावे.

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तवन्दनैः । तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह ।। २८९.

देवदारु, वाचा, युग्म, हळद आणि रक्तचंदन यांचा वापर करावा. या सर्वांचा काढा आणि तेल एकत्र करून, गुळवेलच्या दुधासोबत द्यावा.

म्रक्षणे वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने । रक्तस्रावो जलौकाभिर्न्नेत्रान्ते नेत्ररोगिणः ।। २८९.

मर्दन, वस्ती आणि सर्व प्रकारच्या लिंगधारी घोड्यांसाठी हे सर्वत्र वापरावे. डोळ्यातून रक्त येत असल्यास, डोळ्याच्या कडा भागी जळू लावाव्यात.

खादिरोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् । थात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः ।। २८९.

खैर, उंबर आणि अश्वत्थ यांच्या काढ्याने उपचार करावा. तसेच थात्रि, दुरालभा, तिक्त, प्रियंगू आणि केशर यांचा वापर करावा.

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने । उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च ।। २८९.

गुळवेलाचा पेस्ट अंग शिथिल झालेल्यांसाठी उपयुक्त आहे. तसेच सूज, पू वाहणे आणि कोरड्या शेंडे यावरही हा उपयोगी पडतो.

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते । गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलसर्षपैः ।। २८९.

रोग पटकन वाढत असेल, तर त्वरित चिरा घालावी. गायीचे शेण, मंजिष्ठा, कुष्ट, हळद, तीळ आणि मोहरी यांचा वापर करावा.

गवां मूत्रेण पिष्टैश्च मर्द्दनं कण्डुनाशनम् । शीतो मधुयुतः क्काथो नाशिकायां सशर्करः ।। २८९.

या सर्वांचा गोमूत्रासोबत पेस्ट करून चोळल्याने खाज कमी होते. मध आणि साखर घातलेला थंड काढा नाकात वापरावा.

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च । सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने ।। २८९.

अश्वकर्ण पिण्याने रक्तपित्त कमी होते. सातव्या दिवशी घोड्यांना मीठ द्यावे.

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी । दीवनीयैः समधुरैर्मृद्वीकाशर्करायुतैः ।। २८९.

जे जेवले आहेत, त्यांना जास्त पाणी प्यायल्यास वारुणी द्यावी. यात मृदू, गोड पदार्थ जसे मनुका आणि साखर घालावी.

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः । विड़ङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैनधवैः ।। २८९.

शरद ऋतूत पिंपळी आणि पद्मकासोबत द्यावे. विडंग, पिंपळी, धने, शतावरी, लोध्र आणि सैंधव यांचा वापर करावा.

सचित्रकैस्तुरङ्गाणं प्रतिपानं हिमागमे । लोध्रपिरियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजै ।। २८९.

हिवाळ्याच्या सुरुवातीला चित्रकासोबत घोड्यांना द्यावे. लोध्र, प्रियंगू, कामुस्ता, पिंपळी आणि इतर सर्व औषधी यांचा वापर करावा.

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् । प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः ।। २८९.

वसंत ऋतूत मधासोबत हे द्यावे, त्यामुळे कफ निघून जातो. प्रियंगू, पिंपळी, लोध्र, यष्टिमधू आणि इतर औषधी घालाव्यात.

निदाघे सगुड़ा देया मदिरा प्रतिपानके । लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम् ।। २८९.

उन्हाळ्यात गुळासोबत मदिरा द्यावी. लोध्रकाष्ठ, मीठ आणि पिंपळी ही सर्वसामान्य औषधे आहेत.

प्रावृड्‌भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् । पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.

पावसाळ्यात ज्यांना जुलाब होतो, अशा घोड्यांना तूप प्यायला द्यावे. ज्यांना कफ आणि वात जास्त आहे, त्यांना तेल द्यावे.

प्रावृड्‌भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् । पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.

पावसाळ्यात ज्यांना जुलाब होतो, अशा घोड्यांना तूप प्यायला द्यावे. ज्यांना कफ आणि वात जास्त आहे, त्यांना तेल द्यावे.

स्रेहव्यापद्भ्वो येषां कार्य्यं तेषां विरूक्षणम् । त्र्यहं यवागू रूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम् ।। २८९.

ज्यांना स्निग्ध पदार्थांची गरज आहे, त्यांना सुरुवातीला कोरडं आहार द्यावा. तीन दिवस तक, तुपात मिसळलेली जाड ज्वारीची किंवा बार्लीची पेज खायला द्यावी.

शरन्निदाघ्योः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः । वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते ।। २८९.

शरद आणि उन्हाळ्यात तूप आणि तेल द्यावं; हिवाळा, वसंत आणि पावसाळ्यात मात्र दुहेरी प्रमाणात द्यावं.

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नानमातपम् । वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम् ।। २८९.

ज्यांनी स्निग्ध पदार्थ घेतले आहेत, त्यांनी जड आणि स्निग्ध जेवण, व्यायाम, आंघोळ, उन्हात बसणं आणि वारा यापासून दूर राहावं.

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे । अत्यर्थं दुर्द्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते ।। २८९.

घोड्यांना आंघोळ, पाणी पिणं आणि शौच हे पाणी उपलब्ध असताना करावं; फारच कठीण दिवशी फक्त पाणी पिण्यास द्यावं.

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् । ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्याच्चिरं तस्यावगाहनम् ।। २८९.

हवामान थोडं थंड आणि उन्हाळं असताना दोनदा पाणी पाजावं आणि एकदा आंघोळ घालावी; उन्हाळ्यात तीनदा आंघोळ आणि पाणी पाजावं, आणि आंघोळीला जास्त वेळ द्यावा.

निस्तुषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराढकी । चणकव्रीहिमौद्‌गानि कलायं वापि दापयेत् ।। २८९.

ज्यांच्या धान्याला साल नाही, त्यांना चार आढके ज्वारी द्यावेत; हरभरा, तांदूळ, मूग किंवा उडीदसुद्धा द्यायला हरकत नाही.

अहोरात्रेण चार्द्धस्य यवसस्य तुला दश । अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश्चतस्रोऽथ वुषस्य वा ।। २८९.

एक दिवस-रात्रीत अर्ध्या भागासाठी दहा तुला ज्वारी द्यावी; आठ तुला कोरडी ज्वारी किंवा चार तुला सोललेली ज्वारी द्यावी.

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश्च श्लेष्मसञ्चयम् । नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम् ।। २८९.

दुर्वा पित्त कमी करते, ज्वारी खोकला बरा करते, सोललेली ज्वारी कफ कमी करते; अर्जुन श्वासाचा त्रास कमी करतो आणि मानो कमजोरी दूर करते.

वातिकाः पैत्तिकाश्चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः । न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम् ।। २८९.

वात, पित्त, कफ आणि मिश्र अशा रोगांनी दुर्वा खाणाऱ्या घोड्याला त्रास होत नाही.

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि । पश्चाद्धनुस्च कर्त्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः ।। २८९.

आजारी घोड्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन दोर बांधावेत; नंतर धनुष्य तयार करून ते लांब किल्ल्याला आधार म्हणून वापरावं.

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः । यत्नोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिता ।। २८९.

घोड्यांना गवडीने तयार केलेल्या, धूप केलेल्या आणि चांगली गादी असलेल्या जागेत ठेवावं; ज्वारी नीट मांडावी, दिवे लावावेत आणि सर्व सुरक्षित ठेवावं.

कृकवाक्कजकपयो धार्य्याश्चाश्वगृहे मृगाः ।। २८९.

घोड्यांच्या तबेल्यात कोंबडा, माकड, गाय आणि हरिण ठेवावेत.