अग्निपुराणम्

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते । प्रस्कन्धेषु च सर्व्वेषु श्रेय आदौ विशोधनम् ।। २८९.

किंवा पंचकोल घालून केलेले दूध खोकल्यावर आराम देते. सर्व आजारांमध्ये प्रथम शुद्धीकरण करणे उत्तम असते.

अभ्यङ्गोद्‌वर्त्तनैः स्नेहं नस्यवर्त्तिक्रमः स्मृतः । ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः ।। २८९.

अभ्यंग आणि उटणे, तसेच नस्य उपचार सांगितले आहेत. ताप आलेल्या घोड्यांसाठी केवळ दूधच द्यावे.

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः । कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः ।। २८९.

लोध्र आणि कंधार यांच्या मुळ्या, मातुलुंग, आले, कुष्ठ, हिंग, वचा आणि अर्सणा—हे सर्व एकत्र वाटून लावल्याने सूज कमी होते.

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् । त्रपुषीवीजमूलानि श्रृङ्गाटककशेरुकम् ।। २८९.

मंजिष्ठा, मधूक, द्राक्षे, वृहतिका, रक्तचंदन, त्रपुषीचे बी आणि मूळ, श्रुंगाटक आणि कशेरुक यांचा वापर करावा.

अजापयः श्रृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं । पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते ।। २८९.

शेळीचे दूध शिजवून, थंड करून, त्यात साखर घालावी—हे दूध प्यायल्यावर घोड्याच्या लघवीतील रक्त थांबते.

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः । अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते ।। २८९.

मण्यांमध्ये, हनूत आणि गळ्यातील शिरांमध्ये सूज किंवा गळा अडकला असेल, तर तिथे तिखट तेलाने अभ्यंग करावा.

गलग्रहगदी शोथः प्रायशो गलदेशके । प्रत्यक्पुष्पी तथा वह्निः सैन्धवं सौरसो रसः ।। २८९.

गळा अडकणे आणि सूज बहुतेक गळ्याच्या भागात होते; प्रात्यक्पुष्पी, अग्नी, सैंधव आणि आंबट रस हे उपाय आहेत.

कृष्णाहिङ्गुयुतैरेभिः कृत्वा नस्यं न सीदति । निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु ।। २८९.

कृष्ण हिंग घालून हे सर्व नस्य तयार करावे—मग अपयश येत नाही. रात्री ज्योतिष्मती, पाठा, कृष्णा, कुष्ठ, वचा आणि मध यांचा वापर करावा.

जिह्वास्तम्भे च लोपोऽयं गुड़मूत्रयुतो हितः । तिलैर्यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश्च योजिता ।। २८९.

जिभेला जडपणा आल्यास गूळ आणि मूत्र घालून हे मिश्रण उपयुक्त ठरते; त्यात तीळ, यष्टिमधू, हळद आणि निमाची पाने घालावीत.

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी । अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्यश्वास्तीव्रवेदनाः ।। २८९.

मधातून तयार केलेला शुद्धीकरणाचा गोळा द्यावा, आणि तुपाने जखमा भरतात. ज्या घोड्यांना मार लागून लंगडणे आणि तीव्र वेदना होत असते, त्यांच्यासाठी हे उपाय आहेत.

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा । दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्कभिन्ने ब्रणक्रमः ।। २८९.

त्यांना उबदार तेलाने अभिषेक केल्याने वेदना लवकर कमी होते. दोष वाढल्याने किंवा मार लागल्याने सूज येऊन जखम पिकली आणि फुटली असेल, तर हीच प्रक्रिया करावी.

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः ।। २८९.

अश्वत्थ, उंबर, पिंपळ, मधूक आणि वड यांच्या पेस्ट वापराव्यात.

प्रभूतसलिलः क्काथः सुखोष्णो व्रणशोधनः । शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः ।। २८९.

भरपूर पाण्यात उकडलेला, सुखद उबदार काढा जखमा स्वच्छ करतो. यात शतावरी, सुंठ, रास्ना, मंजीष्ठा, कुष्ट आणि सैंधव घालावे.

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तवन्दनैः । तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह ।। २८९.

देवदारु, वाचा, युग्म, हळद आणि रक्तचंदन यांचा वापर करावा. या सर्वांचा काढा आणि तेल एकत्र करून, गुळवेलच्या दुधासोबत द्यावा.

म्रक्षणे वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने । रक्तस्रावो जलौकाभिर्न्नेत्रान्ते नेत्ररोगिणः ।। २८९.

मर्दन, वस्ती आणि सर्व प्रकारच्या लिंगधारी घोड्यांसाठी हे सर्वत्र वापरावे. डोळ्यातून रक्त येत असल्यास, डोळ्याच्या कडा भागी जळू लावाव्यात.

खादिरोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् । थात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः ।। २८९.

खैर, उंबर आणि अश्वत्थ यांच्या काढ्याने उपचार करावा. तसेच थात्रि, दुरालभा, तिक्त, प्रियंगू आणि केशर यांचा वापर करावा.

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने । उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च ।। २८९.

गुळवेलाचा पेस्ट अंग शिथिल झालेल्यांसाठी उपयुक्त आहे. तसेच सूज, पू वाहणे आणि कोरड्या शेंडे यावरही हा उपयोगी पडतो.

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते । गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलसर्षपैः ।। २८९.

रोग पटकन वाढत असेल, तर त्वरित चिरा घालावी. गायीचे शेण, मंजिष्ठा, कुष्ट, हळद, तीळ आणि मोहरी यांचा वापर करावा.

गवां मूत्रेण पिष्टैश्च मर्द्दनं कण्डुनाशनम् । शीतो मधुयुतः क्काथो नाशिकायां सशर्करः ।। २८९.

या सर्वांचा गोमूत्रासोबत पेस्ट करून चोळल्याने खाज कमी होते. मध आणि साखर घातलेला थंड काढा नाकात वापरावा.

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च । सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने ।। २८९.

अश्वकर्ण पिण्याने रक्तपित्त कमी होते. सातव्या दिवशी घोड्यांना मीठ द्यावे.

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी । दीवनीयैः समधुरैर्मृद्वीकाशर्करायुतैः ।। २८९.

जे जेवले आहेत, त्यांना जास्त पाणी प्यायल्यास वारुणी द्यावी. यात मृदू, गोड पदार्थ जसे मनुका आणि साखर घालावी.

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः । विड़ङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैनधवैः ।। २८९.

शरद ऋतूत पिंपळी आणि पद्मकासोबत द्यावे. विडंग, पिंपळी, धने, शतावरी, लोध्र आणि सैंधव यांचा वापर करावा.

सचित्रकैस्तुरङ्गाणं प्रतिपानं हिमागमे । लोध्रपिरियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजै ।। २८९.

हिवाळ्याच्या सुरुवातीला चित्रकासोबत घोड्यांना द्यावे. लोध्र, प्रियंगू, कामुस्ता, पिंपळी आणि इतर सर्व औषधी यांचा वापर करावा.

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् । प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः ।। २८९.

वसंत ऋतूत मधासोबत हे द्यावे, त्यामुळे कफ निघून जातो. प्रियंगू, पिंपळी, लोध्र, यष्टिमधू आणि इतर औषधी घालाव्यात.

निदाघे सगुड़ा देया मदिरा प्रतिपानके । लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम् ।। २८९.

उन्हाळ्यात गुळासोबत मदिरा द्यावी. लोध्रकाष्ठ, मीठ आणि पिंपळी ही सर्वसामान्य औषधे आहेत.

प्रावृड्‌भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् । पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.

पावसाळ्यात ज्यांना जुलाब होतो, अशा घोड्यांना तूप प्यायला द्यावे. ज्यांना कफ आणि वात जास्त आहे, त्यांना तेल द्यावे.

प्रावृड्‌भिन्नपुरीषाश्च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् । पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।। २८९.

पावसाळ्यात ज्यांना जुलाब होतो, अशा घोड्यांना तूप प्यायला द्यावे. ज्यांना कफ आणि वात जास्त आहे, त्यांना तेल द्यावे.

स्रेहव्यापद्भ्वो येषां कार्य्यं तेषां विरूक्षणम् । त्र्यहं यवागू रूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम् ।। २८९.

ज्यांना स्निग्ध पदार्थांची गरज आहे, त्यांना सुरुवातीला कोरडं आहार द्यावा. तीन दिवस तक, तुपात मिसळलेली जाड ज्वारीची किंवा बार्लीची पेज खायला द्यावी.

शरन्निदाघ्योः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः । वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते ।। २८९.

शरद आणि उन्हाळ्यात तूप आणि तेल द्यावं; हिवाळा, वसंत आणि पावसाळ्यात मात्र दुहेरी प्रमाणात द्यावं.