अग्निपुराणम्

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः । सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यास्तु सदैव हि ।। २८९.

चंद्र, इंद्रगोप, चंद्रासारखा किंवा कावळ्यासारखा रंग, सुवर्णासारखा किंवा तुकतुकीत रंग असलेले घोडे नेहमीच प्रशंसनीय असतात.

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश्च ह्रस्वकर्णाश्च शोभनाः । राज्ञान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः ।। २८९.

ज्या ठिकाणी घोड्यांची मान लांब असते, डोळ्यांच्या कपाळ्या उठून दिसतात आणि कान छोटे पण सुंदर असतात, तिथे राजाने आपल्या घोडदळाला पाठवू नये, कारण तिथे विजय मिळणार नाही.

पालितस्तु हयो दन्तो शुभदो दुःखदोऽन्यथा । क्षियः पुत्रास्तु गन्धर्व्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम् ।। २८९.

शिस्तीत ठेवलेला आणि आज्ञाधारक घोडा सौख्य देतो, पण जर तसं नसेल तर तो दुःख देतो; मुलं गंधर्वांसारखी असतात, पण घोडा हेच खरे मौल्यवान धन आहे.

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते । वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका ।। २८९.

अश्वमेध यज्ञात घोडा त्याच्या पवित्रतेमुळे अर्पण केला जातो, त्यासोबत वळू, निम, वृहतिका, गुडुची आणि मध देखील दिले जाते.

सिंहा गन्धकरी पिण्डी स्वेदश्च शिरसस्तथा । हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं ।। २८९.

सिंह, गंधकारी, पिंडी, डोक्याचा घाम, हिंग, पुष्करमूळ आणि आले आंबट वेतसासह यांचाही समावेश होतो.

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चोष्णवारिणा । नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता विल्वमालिका ।। २८९.

पिंपळी आणि सैंधव मीठ, पोटदुखीवर उपाय म्हणून गरम पाण्यात द्यावे; आले, अतिविषा, मुस्ता, सानंता, बेल आणि मालिका यांचा वापर करावा.

क्काथमेषां पिवेद्वाजी सर्व्वातीसारनाशनम् । प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं श्रृतं पयः ।। २८९.

हे सर्व घोड्याने कसे घ्यावे? हे सर्व प्रकारच्या अतिसारावर उपयोगी आहे. प्रियंगू आणि सारिवा यांच्यासोबत शेळीचे दूध एकत्र करून शिजवावे.

पर्य्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते । द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे ।। २८९.

पुरेशी साखर पिल्यावर घोड्याचा थकवा दूर होतो. घोड्याला द्रोणीत तेल आणि स्नेह द्यावा.

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् । दाड़िमं त्रिफला व्योषं गुड़ञ्च समभाविकम् ।। २८९.

पोटातील शिरा टोचल्याने आराम मिळतो. डाळिंब, त्रिफळा, व्योष आणि गूळ समप्रमाणात द्यावे.

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् । प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः ।। २८९.

हा गोळा घोड्यांना खोकल्यावर द्यावा. प्रियंगू, लोध्र आणि मध यांच्यात वळूचा रस मिसळून घोड्याने प्यावा.

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते । प्रस्कन्धेषु च सर्व्वेषु श्रेय आदौ विशोधनम् ।। २८९.

किंवा पंचकोल घालून केलेले दूध खोकल्यावर आराम देते. सर्व आजारांमध्ये प्रथम शुद्धीकरण करणे उत्तम असते.

अभ्यङ्गोद्‌वर्त्तनैः स्नेहं नस्यवर्त्तिक्रमः स्मृतः । ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः ।। २८९.

अभ्यंग आणि उटणे, तसेच नस्य उपचार सांगितले आहेत. ताप आलेल्या घोड्यांसाठी केवळ दूधच द्यावे.

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः । कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः ।। २८९.

लोध्र आणि कंधार यांच्या मुळ्या, मातुलुंग, आले, कुष्ठ, हिंग, वचा आणि अर्सणा—हे सर्व एकत्र वाटून लावल्याने सूज कमी होते.

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् । त्रपुषीवीजमूलानि श्रृङ्गाटककशेरुकम् ।। २८९.

मंजिष्ठा, मधूक, द्राक्षे, वृहतिका, रक्तचंदन, त्रपुषीचे बी आणि मूळ, श्रुंगाटक आणि कशेरुक यांचा वापर करावा.

अजापयः श्रृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं । पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते ।। २८९.

शेळीचे दूध शिजवून, थंड करून, त्यात साखर घालावी—हे दूध प्यायल्यावर घोड्याच्या लघवीतील रक्त थांबते.

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः । अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते ।। २८९.

मण्यांमध्ये, हनूत आणि गळ्यातील शिरांमध्ये सूज किंवा गळा अडकला असेल, तर तिथे तिखट तेलाने अभ्यंग करावा.

गलग्रहगदी शोथः प्रायशो गलदेशके । प्रत्यक्पुष्पी तथा वह्निः सैन्धवं सौरसो रसः ।। २८९.

गळा अडकणे आणि सूज बहुतेक गळ्याच्या भागात होते; प्रात्यक्पुष्पी, अग्नी, सैंधव आणि आंबट रस हे उपाय आहेत.

कृष्णाहिङ्गुयुतैरेभिः कृत्वा नस्यं न सीदति । निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु ।। २८९.

कृष्ण हिंग घालून हे सर्व नस्य तयार करावे—मग अपयश येत नाही. रात्री ज्योतिष्मती, पाठा, कृष्णा, कुष्ठ, वचा आणि मध यांचा वापर करावा.

जिह्वास्तम्भे च लोपोऽयं गुड़मूत्रयुतो हितः । तिलैर्यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश्च योजिता ।। २८९.

जिभेला जडपणा आल्यास गूळ आणि मूत्र घालून हे मिश्रण उपयुक्त ठरते; त्यात तीळ, यष्टिमधू, हळद आणि निमाची पाने घालावीत.

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी । अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्यश्वास्तीव्रवेदनाः ।। २८९.

मधातून तयार केलेला शुद्धीकरणाचा गोळा द्यावा, आणि तुपाने जखमा भरतात. ज्या घोड्यांना मार लागून लंगडणे आणि तीव्र वेदना होत असते, त्यांच्यासाठी हे उपाय आहेत.

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा । दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्कभिन्ने ब्रणक्रमः ।। २८९.

त्यांना उबदार तेलाने अभिषेक केल्याने वेदना लवकर कमी होते. दोष वाढल्याने किंवा मार लागल्याने सूज येऊन जखम पिकली आणि फुटली असेल, तर हीच प्रक्रिया करावी.

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः ।। २८९.

अश्वत्थ, उंबर, पिंपळ, मधूक आणि वड यांच्या पेस्ट वापराव्यात.

प्रभूतसलिलः क्काथः सुखोष्णो व्रणशोधनः । शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः ।। २८९.

भरपूर पाण्यात उकडलेला, सुखद उबदार काढा जखमा स्वच्छ करतो. यात शतावरी, सुंठ, रास्ना, मंजीष्ठा, कुष्ट आणि सैंधव घालावे.

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तवन्दनैः । तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह ।। २८९.

देवदारु, वाचा, युग्म, हळद आणि रक्तचंदन यांचा वापर करावा. या सर्वांचा काढा आणि तेल एकत्र करून, गुळवेलच्या दुधासोबत द्यावा.

म्रक्षणे वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने । रक्तस्रावो जलौकाभिर्न्नेत्रान्ते नेत्ररोगिणः ।। २८९.

मर्दन, वस्ती आणि सर्व प्रकारच्या लिंगधारी घोड्यांसाठी हे सर्वत्र वापरावे. डोळ्यातून रक्त येत असल्यास, डोळ्याच्या कडा भागी जळू लावाव्यात.

खादिरोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् । थात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः ।। २८९.

खैर, उंबर आणि अश्वत्थ यांच्या काढ्याने उपचार करावा. तसेच थात्रि, दुरालभा, तिक्त, प्रियंगू आणि केशर यांचा वापर करावा.

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने । उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च ।। २८९.

गुळवेलाचा पेस्ट अंग शिथिल झालेल्यांसाठी उपयुक्त आहे. तसेच सूज, पू वाहणे आणि कोरड्या शेंडे यावरही हा उपयोगी पडतो.

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते । गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलसर्षपैः ।। २८९.

रोग पटकन वाढत असेल, तर त्वरित चिरा घालावी. गायीचे शेण, मंजिष्ठा, कुष्ट, हळद, तीळ आणि मोहरी यांचा वापर करावा.

गवां मूत्रेण पिष्टैश्च मर्द्दनं कण्डुनाशनम् । शीतो मधुयुतः क्काथो नाशिकायां सशर्करः ।। २८९.

या सर्वांचा गोमूत्रासोबत पेस्ट करून चोळल्याने खाज कमी होते. मध आणि साखर घातलेला थंड काढा नाकात वापरावा.