अग्निपुराणम्

शर्क्करामधुलाजादः सुगन्धोऽस्व शुचिर्द्विजः । तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्वो विनीतो बुद्धिमांश्च यः ।। २८८.

साखर, मध आणि ज्वारीपासून जन्मलेला घोडा सुगंधी, स्वच्छ आणि ब्राह्मण जातीचा असतो; तेजस्वी घोडा क्षत्रिय जातीचा, शिस्तबद्ध आणि बुद्धिमान असतो.

शूद्रोऽशुचिश्चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः । वल्गया धार्य्यमाणोऽश्वो लालकं यश्च दर्शयेत् ।। २८८.

शूद्र घोडा अपवित्र, चंचल, मंद, कुरूप, मूर्ख आणि दुष्ट असतो; वल्गा धरलेल्या घोड्याच्या तोंडातून लाळ गळते.

धारासु योजनीयोऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः । अश्वादिलक्षणं वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत् ।। २८८.

असा घोडा जुव्यात जोडावा, पकड आणि सोडण्याच्या उपायांनी; आता मी शालिहोत्राने सांगितलेली घोड्याची लक्षणे सांगतो.

शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैव सुश्रुत् । हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः ।। २८९.

शालिहोत्र म्हणतो: मी घोड्याची लक्षणे आणि उपचार सांगतो, हे विद्वान; ज्याचे दात कमी किंवा मोठे, तोंड भयंकर किंवा काळे टाळू असलेला घोडा.

कृष्णजिह्वश्च यमजो जातमुष्कश्च यस्तथा । द्विशफश्च तथा श्रृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः ।। २८९.

काळी जीभ असलेला, यमाचा जन्म, उतरलेली अंडकोष असलेला, फाटलेली खुरे, शिंग असलेला, तीन रंगाचा किंवा वाघासारखा रंग असलेला घोडा.

शरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी । श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च ।। २८९.

बाणासारखा रंग, राखेसारखा रंग, जन्मजात रंग, उंच पाठीचा, कोड असलेला, कावळ्याच्या डोक्यासारखा, खरड अंगाचा घोडा.

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च । कृष्णप्रोथश्च यश्च तित्तिरिसन्निभः ।। २८९.

माकडासारखा चेहरा, काळा अय, काळे गुप्तांग, काळा ठोठा, तित्तिरी पक्ष्यासारखा घोडा.

विषमः श्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः । अशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।। २८९.

जे घोडे विषम, पांढऱ्या पायाचे, स्थिर भुवंऱ्या नसलेले, किंवा अशुभ भुवंऱ्या असलेले असतात, ते टाळावेत.

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः । प्रयाणो च ललाटे च कण्ठावर्त्ताः शुभा दश ।। २८९.

नाकपुड्यांवर दोन, डोक्यावर दोन, छातीवर दोन, कपाळावर आणि गळ्यावर भुवंऱ्या; अशा मिळून दहा शुभ भुवंऱ्या असतात.

सृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके । बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्त्तास्त्वशुभाः परे ।। २८९.

कंबरेवर, कपाळावर, कानाच्या मुळाशी, हाताच्या मुळाशी आणि गळ्यावर असलेल्या भुवंऱ्या उत्तम; इतर भुवंऱ्या अशुभ मानतात.

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः । सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यास्तु सदैव हि ।। २८९.

चंद्र, इंद्रगोप, चंद्रासारखा किंवा कावळ्यासारखा रंग, सुवर्णासारखा किंवा तुकतुकीत रंग असलेले घोडे नेहमीच प्रशंसनीय असतात.

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश्च ह्रस्वकर्णाश्च शोभनाः । राज्ञान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः ।। २८९.

ज्या ठिकाणी घोड्यांची मान लांब असते, डोळ्यांच्या कपाळ्या उठून दिसतात आणि कान छोटे पण सुंदर असतात, तिथे राजाने आपल्या घोडदळाला पाठवू नये, कारण तिथे विजय मिळणार नाही.

पालितस्तु हयो दन्तो शुभदो दुःखदोऽन्यथा । क्षियः पुत्रास्तु गन्धर्व्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम् ।। २८९.

शिस्तीत ठेवलेला आणि आज्ञाधारक घोडा सौख्य देतो, पण जर तसं नसेल तर तो दुःख देतो; मुलं गंधर्वांसारखी असतात, पण घोडा हेच खरे मौल्यवान धन आहे.

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते । वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका ।। २८९.

अश्वमेध यज्ञात घोडा त्याच्या पवित्रतेमुळे अर्पण केला जातो, त्यासोबत वळू, निम, वृहतिका, गुडुची आणि मध देखील दिले जाते.

सिंहा गन्धकरी पिण्डी स्वेदश्च शिरसस्तथा । हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं ।। २८९.

सिंह, गंधकारी, पिंडी, डोक्याचा घाम, हिंग, पुष्करमूळ आणि आले आंबट वेतसासह यांचाही समावेश होतो.

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चोष्णवारिणा । नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता विल्वमालिका ।। २८९.

पिंपळी आणि सैंधव मीठ, पोटदुखीवर उपाय म्हणून गरम पाण्यात द्यावे; आले, अतिविषा, मुस्ता, सानंता, बेल आणि मालिका यांचा वापर करावा.

क्काथमेषां पिवेद्वाजी सर्व्वातीसारनाशनम् । प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं श्रृतं पयः ।। २८९.

हे सर्व घोड्याने कसे घ्यावे? हे सर्व प्रकारच्या अतिसारावर उपयोगी आहे. प्रियंगू आणि सारिवा यांच्यासोबत शेळीचे दूध एकत्र करून शिजवावे.

पर्य्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते । द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे ।। २८९.

पुरेशी साखर पिल्यावर घोड्याचा थकवा दूर होतो. घोड्याला द्रोणीत तेल आणि स्नेह द्यावा.

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् । दाड़िमं त्रिफला व्योषं गुड़ञ्च समभाविकम् ।। २८९.

पोटातील शिरा टोचल्याने आराम मिळतो. डाळिंब, त्रिफळा, व्योष आणि गूळ समप्रमाणात द्यावे.

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् । प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः ।। २८९.

हा गोळा घोड्यांना खोकल्यावर द्यावा. प्रियंगू, लोध्र आणि मध यांच्यात वळूचा रस मिसळून घोड्याने प्यावा.

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते । प्रस्कन्धेषु च सर्व्वेषु श्रेय आदौ विशोधनम् ।। २८९.

किंवा पंचकोल घालून केलेले दूध खोकल्यावर आराम देते. सर्व आजारांमध्ये प्रथम शुद्धीकरण करणे उत्तम असते.

अभ्यङ्गोद्‌वर्त्तनैः स्नेहं नस्यवर्त्तिक्रमः स्मृतः । ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः ।। २८९.

अभ्यंग आणि उटणे, तसेच नस्य उपचार सांगितले आहेत. ताप आलेल्या घोड्यांसाठी केवळ दूधच द्यावे.

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः । कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः ।। २८९.

लोध्र आणि कंधार यांच्या मुळ्या, मातुलुंग, आले, कुष्ठ, हिंग, वचा आणि अर्सणा—हे सर्व एकत्र वाटून लावल्याने सूज कमी होते.

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् । त्रपुषीवीजमूलानि श्रृङ्गाटककशेरुकम् ।। २८९.

मंजिष्ठा, मधूक, द्राक्षे, वृहतिका, रक्तचंदन, त्रपुषीचे बी आणि मूळ, श्रुंगाटक आणि कशेरुक यांचा वापर करावा.

अजापयः श्रृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं । पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते ।। २८९.

शेळीचे दूध शिजवून, थंड करून, त्यात साखर घालावी—हे दूध प्यायल्यावर घोड्याच्या लघवीतील रक्त थांबते.

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः । अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते ।। २८९.

मण्यांमध्ये, हनूत आणि गळ्यातील शिरांमध्ये सूज किंवा गळा अडकला असेल, तर तिथे तिखट तेलाने अभ्यंग करावा.

गलग्रहगदी शोथः प्रायशो गलदेशके । प्रत्यक्पुष्पी तथा वह्निः सैन्धवं सौरसो रसः ।। २८९.

गळा अडकणे आणि सूज बहुतेक गळ्याच्या भागात होते; प्रात्यक्पुष्पी, अग्नी, सैंधव आणि आंबट रस हे उपाय आहेत.

कृष्णाहिङ्गुयुतैरेभिः कृत्वा नस्यं न सीदति । निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु ।। २८९.

कृष्ण हिंग घालून हे सर्व नस्य तयार करावे—मग अपयश येत नाही. रात्री ज्योतिष्मती, पाठा, कृष्णा, कुष्ठ, वचा आणि मध यांचा वापर करावा.

जिह्वास्तम्भे च लोपोऽयं गुड़मूत्रयुतो हितः । तिलैर्यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश्च योजिता ।। २८९.

जिभेला जडपणा आल्यास गूळ आणि मूत्र घालून हे मिश्रण उपयुक्त ठरते; त्यात तीळ, यष्टिमधू, हळद आणि निमाची पाने घालावीत.