अग्निपुराणम्

तत्र त्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः । धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीशे यदाश्रयौ ।। २८८.

जिथे त्रिकोणासारखी स्थिती असते, घोड्याचा मान उंच आणि चेहरा सम आहे, मागचे पाय जमिनीवर आणि आतले पाय आधार घेतलेले असतात.

तदा सन्धारणं कुर्य्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना । सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति ।। २८८.

तेव्हा ती स्थिती टिकवावी आणि मजबूत घोड्याला मुठीत घट्ट धरावे; जर अशा प्रकारे अचानक ओढल्यावर घोडा स्थिर राहत नसेल.

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः । क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया ।। २८८.

जो घोडा आपले शरीर हलवतो, त्याला वर्तुळात फिरवून प्रशिक्षण द्यावे; आणि जो खांदा फेकतो, त्याला लगामाने स्थिर करावे.

गोमयं लवणं मूत्रं क्कथितं मृत्समन्वितम् । अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः ।। २८८.

गायीचे शेण, मीठ, मूत्र आणि माती एकत्र मिसळून अंगाला लावल्यास माशी वगैरे चावल्याने होणारा थकवा नाहीसा होतो.

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना । दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः ।। २८८.

भद्रा वगैरे जातीच्या घोड्यांमध्ये, जेवताना पेज द्यावी; जेव्हा घोड्याला भूक लागते आणि तो उत्साही नसतो, तेव्हा हे दिसून येते.

यथा वश्यस्तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः । अवाहिता न सिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश्च वाहयेत् ।। २८८.

घोड्याच्या स्वभावानुसार त्याला शिकवावे; फारच जास्त दम दिल्यास तो नष्ट होतो, आणि अजिबात दम न दिल्यास तो काही साधत नाही; उंच जबड्याचे घोडे चालवावेत.

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं । गोमूत्राकुटिला वेणई पद्ममण्डलमालिका ।। २८८.

दोन्ही गुडघ्यांनी दाबून, घट्ट मुठ धरून घोड्याला वश करता येते; गायीचे मूत्र, वाकडी दोरी आणि कमळाच्या आकाराची माळ वापरतात.

संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम् ।। २८८.

घोड्याचे अंग आकुंचन, विस्तार, वाकवणे आणि हवे तसे मांडता येते.

वल्गितावल्गितौ चैव षोढा चेत्थमुदाहृतम् । विथीधनुःशतं यावदशीतिर्न्नवतिस्तथा ।। २८८.

उडी मारणे आणि उलट उडी मारणे, अशी ही सहा प्रकारे सांगितली आहेत; रस्त्यात शंभर धनुष्य, ऐंशी, नव्वद असे अंतर असते.

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः । मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वयात् ।। २८८.

भद्रा जातीचा घोडा सहज शिकतो; मंद घोडा एकाच मनाचा असतो; हरिणासारख्या पायाचा घोडा हरिणघोडा म्हणतात, आणि मिश्रित गुणांचा घोडा तसा समजावा.

शर्क्करामधुलाजादः सुगन्धोऽस्व शुचिर्द्विजः । तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्वो विनीतो बुद्धिमांश्च यः ।। २८८.

साखर, मध आणि ज्वारीपासून जन्मलेला घोडा सुगंधी, स्वच्छ आणि ब्राह्मण जातीचा असतो; तेजस्वी घोडा क्षत्रिय जातीचा, शिस्तबद्ध आणि बुद्धिमान असतो.

शूद्रोऽशुचिश्चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः । वल्गया धार्य्यमाणोऽश्वो लालकं यश्च दर्शयेत् ।। २८८.

शूद्र घोडा अपवित्र, चंचल, मंद, कुरूप, मूर्ख आणि दुष्ट असतो; वल्गा धरलेल्या घोड्याच्या तोंडातून लाळ गळते.

धारासु योजनीयोऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः । अश्वादिलक्षणं वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत् ।। २८८.

असा घोडा जुव्यात जोडावा, पकड आणि सोडण्याच्या उपायांनी; आता मी शालिहोत्राने सांगितलेली घोड्याची लक्षणे सांगतो.

शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैव सुश्रुत् । हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः ।। २८९.

शालिहोत्र म्हणतो: मी घोड्याची लक्षणे आणि उपचार सांगतो, हे विद्वान; ज्याचे दात कमी किंवा मोठे, तोंड भयंकर किंवा काळे टाळू असलेला घोडा.

कृष्णजिह्वश्च यमजो जातमुष्कश्च यस्तथा । द्विशफश्च तथा श्रृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः ।। २८९.

काळी जीभ असलेला, यमाचा जन्म, उतरलेली अंडकोष असलेला, फाटलेली खुरे, शिंग असलेला, तीन रंगाचा किंवा वाघासारखा रंग असलेला घोडा.

शरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी । श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च ।। २८९.

बाणासारखा रंग, राखेसारखा रंग, जन्मजात रंग, उंच पाठीचा, कोड असलेला, कावळ्याच्या डोक्यासारखा, खरड अंगाचा घोडा.

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च । कृष्णप्रोथश्च यश्च तित्तिरिसन्निभः ।। २८९.

माकडासारखा चेहरा, काळा अय, काळे गुप्तांग, काळा ठोठा, तित्तिरी पक्ष्यासारखा घोडा.

विषमः श्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः । अशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।। २८९.

जे घोडे विषम, पांढऱ्या पायाचे, स्थिर भुवंऱ्या नसलेले, किंवा अशुभ भुवंऱ्या असलेले असतात, ते टाळावेत.

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः । प्रयाणो च ललाटे च कण्ठावर्त्ताः शुभा दश ।। २८९.

नाकपुड्यांवर दोन, डोक्यावर दोन, छातीवर दोन, कपाळावर आणि गळ्यावर भुवंऱ्या; अशा मिळून दहा शुभ भुवंऱ्या असतात.

सृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके । बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्त्तास्त्वशुभाः परे ।। २८९.

कंबरेवर, कपाळावर, कानाच्या मुळाशी, हाताच्या मुळाशी आणि गळ्यावर असलेल्या भुवंऱ्या उत्तम; इतर भुवंऱ्या अशुभ मानतात.

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः । सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश्च प्रशस्यास्तु सदैव हि ।। २८९.

चंद्र, इंद्रगोप, चंद्रासारखा किंवा कावळ्यासारखा रंग, सुवर्णासारखा किंवा तुकतुकीत रंग असलेले घोडे नेहमीच प्रशंसनीय असतात.

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश्च ह्रस्वकर्णाश्च शोभनाः । राज्ञान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः ।। २८९.

ज्या ठिकाणी घोड्यांची मान लांब असते, डोळ्यांच्या कपाळ्या उठून दिसतात आणि कान छोटे पण सुंदर असतात, तिथे राजाने आपल्या घोडदळाला पाठवू नये, कारण तिथे विजय मिळणार नाही.

पालितस्तु हयो दन्तो शुभदो दुःखदोऽन्यथा । क्षियः पुत्रास्तु गन्धर्व्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम् ।। २८९.

शिस्तीत ठेवलेला आणि आज्ञाधारक घोडा सौख्य देतो, पण जर तसं नसेल तर तो दुःख देतो; मुलं गंधर्वांसारखी असतात, पण घोडा हेच खरे मौल्यवान धन आहे.

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते । वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका ।। २८९.

अश्वमेध यज्ञात घोडा त्याच्या पवित्रतेमुळे अर्पण केला जातो, त्यासोबत वळू, निम, वृहतिका, गुडुची आणि मध देखील दिले जाते.

सिंहा गन्धकरी पिण्डी स्वेदश्च शिरसस्तथा । हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं ।। २८९.

सिंह, गंधकारी, पिंडी, डोक्याचा घाम, हिंग, पुष्करमूळ आणि आले आंबट वेतसासह यांचाही समावेश होतो.

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चोष्णवारिणा । नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता विल्वमालिका ।। २८९.

पिंपळी आणि सैंधव मीठ, पोटदुखीवर उपाय म्हणून गरम पाण्यात द्यावे; आले, अतिविषा, मुस्ता, सानंता, बेल आणि मालिका यांचा वापर करावा.

क्काथमेषां पिवेद्वाजी सर्व्वातीसारनाशनम् । प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं श्रृतं पयः ।। २८९.

हे सर्व घोड्याने कसे घ्यावे? हे सर्व प्रकारच्या अतिसारावर उपयोगी आहे. प्रियंगू आणि सारिवा यांच्यासोबत शेळीचे दूध एकत्र करून शिजवावे.

पर्य्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते । द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे ।। २८९.

पुरेशी साखर पिल्यावर घोड्याचा थकवा दूर होतो. घोड्याला द्रोणीत तेल आणि स्नेह द्यावा.

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् । दाड़िमं त्रिफला व्योषं गुड़ञ्च समभाविकम् ।। २८९.

पोटातील शिरा टोचल्याने आराम मिळतो. डाळिंब, त्रिफळा, व्योष आणि गूळ समप्रमाणात द्यावे.