अग्निपुराणम्

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् । ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते ।। २८८.

आसनावर घट्ट दाब देऊन आणि हळूहळू पुढे जावे, जिथे घोडा एकत्रितपणे चालतो, तिथे ते एकत्र करणे म्हणतात.

हत्वा पार्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् । वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम् ।। २८८.

घोड्याच्या बाजूला हलका मार देऊन, जागेवर स्थिर राहून आणि मन एकाग्र ठेवून, पायाने लगाम ओढावा आणि गळा व डोके पकडावे.

उत्थितो योऽङिग्नणानेन पार्ष्णिपादात्तुरह्गमः । गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते ।। २८८.

टाच व पायाच्या तंत्राने घोडा उचलला की, त्याला मऊपणे वश करून, त्याचे वश करणे हेच योग्य मानले जाते.

गतित्रयेपि यः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः । हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत् ।। २८८.

तीन प्रकारच्या चालीतही घोडा पाय उचलत नसेल, तर काठीने हलका मार देऊन, त्याला योग्य प्रकारे मार्गदर्शन करावे, हेच योग्य तंत्र आहे.

खलीकृत्य चुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया । उच्छ्वास्य ग्राह्यतेऽन्यत्र तत्स्यादुच्छ्वासनं पुनः ।। २८८.

टाच व दुसऱ्या लगामाने घोड्याला वश करून, त्याला दुसऱ्या ठिकाणी श्वास सोडायला लावावे, हेच पुन्हा श्वास सोडण्याचे तंत्र म्हणतात.

स्वभावं वहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं । नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यावर्त्तनं मतम् ।। २८८.

घोड्याची नैसर्गिक हालचाल बाहेरच्या दिशेने वळवून, त्या दिशेला पाय ठेवावा आणि त्याला योग्यरीत्या मार्गदर्शन करावे; हे तोंड वळवण्याचे तंत्र मानले जाते.

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् । साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु ।। २८८.

तीन प्रकारांनी पाय योग्यप्रमाणे मार्गदर्शित करून, मग पाच प्रकारच्या हालचाली एकामागून एक, वर्तुळ व इतर चालीत साधाव्यात.

आजनोर्द्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः । अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं ।। २८८.

शहाण्याने मांडी वर किंवा सैल ठेवून, घोड्याला चालवावे आणि त्याच्या अंगात हलकेपणा जास्तीत जास्त राखावा.

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु । यदा स सादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं ।। २८८.

जेव्हा घोडा खांद्यात मऊ, तोंडात हलका आणि सर्व सांध्यांत सैल असतो, आणि स्वाराच्या आज्ञेत असतो, तेव्हा त्याला योग्यरीत्या चालवावे.

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा । तदाकृष्टिर्व्विधातव्या पाणिभ्यामिह वल्गया ।। २८८.

मागचा पाय कधीच सोडू नये; जेव्हा घोडा वश होतो, तेव्हा हातांनी लगाम ओढावा.

तत्र त्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः । धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीशे यदाश्रयौ ।। २८८.

जिथे त्रिकोणासारखी स्थिती असते, घोड्याचा मान उंच आणि चेहरा सम आहे, मागचे पाय जमिनीवर आणि आतले पाय आधार घेतलेले असतात.

तदा सन्धारणं कुर्य्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना । सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति ।। २८८.

तेव्हा ती स्थिती टिकवावी आणि मजबूत घोड्याला मुठीत घट्ट धरावे; जर अशा प्रकारे अचानक ओढल्यावर घोडा स्थिर राहत नसेल.

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः । क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया ।। २८८.

जो घोडा आपले शरीर हलवतो, त्याला वर्तुळात फिरवून प्रशिक्षण द्यावे; आणि जो खांदा फेकतो, त्याला लगामाने स्थिर करावे.

गोमयं लवणं मूत्रं क्कथितं मृत्समन्वितम् । अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः ।। २८८.

गायीचे शेण, मीठ, मूत्र आणि माती एकत्र मिसळून अंगाला लावल्यास माशी वगैरे चावल्याने होणारा थकवा नाहीसा होतो.

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना । दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः ।। २८८.

भद्रा वगैरे जातीच्या घोड्यांमध्ये, जेवताना पेज द्यावी; जेव्हा घोड्याला भूक लागते आणि तो उत्साही नसतो, तेव्हा हे दिसून येते.

यथा वश्यस्तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः । अवाहिता न सिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश्च वाहयेत् ।। २८८.

घोड्याच्या स्वभावानुसार त्याला शिकवावे; फारच जास्त दम दिल्यास तो नष्ट होतो, आणि अजिबात दम न दिल्यास तो काही साधत नाही; उंच जबड्याचे घोडे चालवावेत.

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं । गोमूत्राकुटिला वेणई पद्ममण्डलमालिका ।। २८८.

दोन्ही गुडघ्यांनी दाबून, घट्ट मुठ धरून घोड्याला वश करता येते; गायीचे मूत्र, वाकडी दोरी आणि कमळाच्या आकाराची माळ वापरतात.

संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम् ।। २८८.

घोड्याचे अंग आकुंचन, विस्तार, वाकवणे आणि हवे तसे मांडता येते.

वल्गितावल्गितौ चैव षोढा चेत्थमुदाहृतम् । विथीधनुःशतं यावदशीतिर्न्नवतिस्तथा ।। २८८.

उडी मारणे आणि उलट उडी मारणे, अशी ही सहा प्रकारे सांगितली आहेत; रस्त्यात शंभर धनुष्य, ऐंशी, नव्वद असे अंतर असते.

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः । मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वयात् ।। २८८.

भद्रा जातीचा घोडा सहज शिकतो; मंद घोडा एकाच मनाचा असतो; हरिणासारख्या पायाचा घोडा हरिणघोडा म्हणतात, आणि मिश्रित गुणांचा घोडा तसा समजावा.

शर्क्करामधुलाजादः सुगन्धोऽस्व शुचिर्द्विजः । तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्वो विनीतो बुद्धिमांश्च यः ।। २८८.

साखर, मध आणि ज्वारीपासून जन्मलेला घोडा सुगंधी, स्वच्छ आणि ब्राह्मण जातीचा असतो; तेजस्वी घोडा क्षत्रिय जातीचा, शिस्तबद्ध आणि बुद्धिमान असतो.

शूद्रोऽशुचिश्चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः । वल्गया धार्य्यमाणोऽश्वो लालकं यश्च दर्शयेत् ।। २८८.

शूद्र घोडा अपवित्र, चंचल, मंद, कुरूप, मूर्ख आणि दुष्ट असतो; वल्गा धरलेल्या घोड्याच्या तोंडातून लाळ गळते.

धारासु योजनीयोऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः । अश्वादिलक्षणं वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत् ।। २८८.

असा घोडा जुव्यात जोडावा, पकड आणि सोडण्याच्या उपायांनी; आता मी शालिहोत्राने सांगितलेली घोड्याची लक्षणे सांगतो.

शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैव सुश्रुत् । हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः ।। २८९.

शालिहोत्र म्हणतो: मी घोड्याची लक्षणे आणि उपचार सांगतो, हे विद्वान; ज्याचे दात कमी किंवा मोठे, तोंड भयंकर किंवा काळे टाळू असलेला घोडा.

कृष्णजिह्वश्च यमजो जातमुष्कश्च यस्तथा । द्विशफश्च तथा श्रृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः ।। २८९.

काळी जीभ असलेला, यमाचा जन्म, उतरलेली अंडकोष असलेला, फाटलेली खुरे, शिंग असलेला, तीन रंगाचा किंवा वाघासारखा रंग असलेला घोडा.

शरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्च काकुदी । श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च ।। २८९.

बाणासारखा रंग, राखेसारखा रंग, जन्मजात रंग, उंच पाठीचा, कोड असलेला, कावळ्याच्या डोक्यासारखा, खरड अंगाचा घोडा.

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च । कृष्णप्रोथश्च यश्च तित्तिरिसन्निभः ।। २८९.

माकडासारखा चेहरा, काळा अय, काळे गुप्तांग, काळा ठोठा, तित्तिरी पक्ष्यासारखा घोडा.

विषमः श्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः । अशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।। २८९.

जे घोडे विषम, पांढऱ्या पायाचे, स्थिर भुवंऱ्या नसलेले, किंवा अशुभ भुवंऱ्या असलेले असतात, ते टाळावेत.

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः । प्रयाणो च ललाटे च कण्ठावर्त्ताः शुभा दश ।। २८९.

नाकपुड्यांवर दोन, डोक्यावर दोन, छातीवर दोन, कपाळावर आणि गळ्यावर भुवंऱ्या; अशा मिळून दहा शुभ भुवंऱ्या असतात.