अग्निपुराणम्

विधाय वाहयेद्दुष्ट्या लीलया सादिसत्तमः । तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया ।। २८८.

सर्व तयारी करून, उत्तम शिकवलेला घोडा कौशल्याने चालवावा; त्याचा डावा लगाम पुढच्या लगामाशी जोडावा.

यः कुर्य्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः । क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया ।। २८८.

जो मागचा पाय पकडतो, त्याने उजवा पाय धरला जातो; या क्रमाने डाव्या लगामाने सेवा करावी.

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि । अग्ने चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं ।। २८८.

त्या पद्धतीने पाय धरावा आणि तो नेहमी डावाच असावा; पाय सोडला तर बसण्याची जागा मजबूत होते.

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं । सव्यहीनं खलीकारो हनने गुणने तथा ।। २८८.

जे घोडे आवरण्यास कठीण आहेत, किंवा लोखंडी तुकड्याच्या खेळात, किंवा नाटकात, डावा लगाम नसेल तर ते मारताना आणि मोजताना दोन्ही वेळा बिघडतात.

स्वबावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्त्तनं पुनः । न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः ।। २८८.

खरं तर घोड्याचा स्वभाव म्हणजे डोके वळवणे; पण घोड्यांचे पाय धरायचे कारण तसे नसते.

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढ़मापीड्य चासनं । रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं ।। २८८.

घोड्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून, आसनावर घट्ट बसावे, तोंडाला पाय लावून, लगाम हातात धरावा आणि घोड्याला योग्य दिशेने चालवावे.

गाढ़मापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते । तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्कनमुच्यते ।। २८८.

उरावर घट्ट दाब देऊन, दोन्ही मांडींनी प्रेमाने लगाम ओढावा, त्यामुळे घोडा नियंत्रणात राहतो; अशा प्रकारे दोन्ही पाय आणि तोंडही योग्यरीत्या सांभाळता येते.

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् । वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताड़नं मतम् ।। २८८.

पायांना लगामाशी जोडून, हवे तसे ते सैल सोडावे, आणि बाहेरील टाच वापरून जिथे गरज असेल तिथे वळवावे, हेच वळवण्याचे योग्य तंत्र मानले जाते.

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् । मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष विधीयते ।। २८८.

विघटन किंवा गोंधळ ओळखून, शहाण्याने या क्रमाने पुढे जावे; चौथ्या प्रकाराने हा विधी पूर्ण करावा.

नाधत्तेऽधश्च यः पादं योऽस्वो लघुनि मण्डले । मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं ।। २८८.

जो घोडेस्वार पाय खाली ठेवत नाही आणि ज्याचा घोडा हलका चालतो, त्याने वळवण्याच्या आणि तोंड सांभाळण्याच्या प्रकारांनी पाय योग्यप्रमाणे मार्गदर्शन करावा.

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् । ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते ।। २८८.

आसनावर घट्ट दाब देऊन आणि हळूहळू पुढे जावे, जिथे घोडा एकत्रितपणे चालतो, तिथे ते एकत्र करणे म्हणतात.

हत्वा पार्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् । वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम् ।। २८८.

घोड्याच्या बाजूला हलका मार देऊन, जागेवर स्थिर राहून आणि मन एकाग्र ठेवून, पायाने लगाम ओढावा आणि गळा व डोके पकडावे.

उत्थितो योऽङिग्नणानेन पार्ष्णिपादात्तुरह्गमः । गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते ।। २८८.

टाच व पायाच्या तंत्राने घोडा उचलला की, त्याला मऊपणे वश करून, त्याचे वश करणे हेच योग्य मानले जाते.

गतित्रयेपि यः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः । हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत् ।। २८८.

तीन प्रकारच्या चालीतही घोडा पाय उचलत नसेल, तर काठीने हलका मार देऊन, त्याला योग्य प्रकारे मार्गदर्शन करावे, हेच योग्य तंत्र आहे.

खलीकृत्य चुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया । उच्छ्वास्य ग्राह्यतेऽन्यत्र तत्स्यादुच्छ्वासनं पुनः ।। २८८.

टाच व दुसऱ्या लगामाने घोड्याला वश करून, त्याला दुसऱ्या ठिकाणी श्वास सोडायला लावावे, हेच पुन्हा श्वास सोडण्याचे तंत्र म्हणतात.

स्वभावं वहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं । नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यावर्त्तनं मतम् ।। २८८.

घोड्याची नैसर्गिक हालचाल बाहेरच्या दिशेने वळवून, त्या दिशेला पाय ठेवावा आणि त्याला योग्यरीत्या मार्गदर्शन करावे; हे तोंड वळवण्याचे तंत्र मानले जाते.

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् । साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु ।। २८८.

तीन प्रकारांनी पाय योग्यप्रमाणे मार्गदर्शित करून, मग पाच प्रकारच्या हालचाली एकामागून एक, वर्तुळ व इतर चालीत साधाव्यात.

आजनोर्द्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः । अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं ।। २८८.

शहाण्याने मांडी वर किंवा सैल ठेवून, घोड्याला चालवावे आणि त्याच्या अंगात हलकेपणा जास्तीत जास्त राखावा.

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु । यदा स सादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं ।। २८८.

जेव्हा घोडा खांद्यात मऊ, तोंडात हलका आणि सर्व सांध्यांत सैल असतो, आणि स्वाराच्या आज्ञेत असतो, तेव्हा त्याला योग्यरीत्या चालवावे.

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा । तदाकृष्टिर्व्विधातव्या पाणिभ्यामिह वल्गया ।। २८८.

मागचा पाय कधीच सोडू नये; जेव्हा घोडा वश होतो, तेव्हा हातांनी लगाम ओढावा.

तत्र त्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः । धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीशे यदाश्रयौ ।। २८८.

जिथे त्रिकोणासारखी स्थिती असते, घोड्याचा मान उंच आणि चेहरा सम आहे, मागचे पाय जमिनीवर आणि आतले पाय आधार घेतलेले असतात.

तदा सन्धारणं कुर्य्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना । सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति ।। २८८.

तेव्हा ती स्थिती टिकवावी आणि मजबूत घोड्याला मुठीत घट्ट धरावे; जर अशा प्रकारे अचानक ओढल्यावर घोडा स्थिर राहत नसेल.

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः । क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया ।। २८८.

जो घोडा आपले शरीर हलवतो, त्याला वर्तुळात फिरवून प्रशिक्षण द्यावे; आणि जो खांदा फेकतो, त्याला लगामाने स्थिर करावे.

गोमयं लवणं मूत्रं क्कथितं मृत्समन्वितम् । अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः ।। २८८.

गायीचे शेण, मीठ, मूत्र आणि माती एकत्र मिसळून अंगाला लावल्यास माशी वगैरे चावल्याने होणारा थकवा नाहीसा होतो.

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना । दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः ।। २८८.

भद्रा वगैरे जातीच्या घोड्यांमध्ये, जेवताना पेज द्यावी; जेव्हा घोड्याला भूक लागते आणि तो उत्साही नसतो, तेव्हा हे दिसून येते.

यथा वश्यस्तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः । अवाहिता न सिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश्च वाहयेत् ।। २८८.

घोड्याच्या स्वभावानुसार त्याला शिकवावे; फारच जास्त दम दिल्यास तो नष्ट होतो, आणि अजिबात दम न दिल्यास तो काही साधत नाही; उंच जबड्याचे घोडे चालवावेत.

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं । गोमूत्राकुटिला वेणई पद्ममण्डलमालिका ।। २८८.

दोन्ही गुडघ्यांनी दाबून, घट्ट मुठ धरून घोड्याला वश करता येते; गायीचे मूत्र, वाकडी दोरी आणि कमळाच्या आकाराची माळ वापरतात.

संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम् ।। २८८.

घोड्याचे अंग आकुंचन, विस्तार, वाकवणे आणि हवे तसे मांडता येते.

वल्गितावल्गितौ चैव षोढा चेत्थमुदाहृतम् । विथीधनुःशतं यावदशीतिर्न्नवतिस्तथा ।। २८८.

उडी मारणे आणि उलट उडी मारणे, अशी ही सहा प्रकारे सांगितली आहेत; रस्त्यात शंभर धनुष्य, ऐंशी, नव्वद असे अंतर असते.