अग्निपुराणम्

अकर्म्मज्ञोऽनुपायज्ञो वेगासक्तोऽतिकोपनः । घनदण्डरतिच्छिद्रे यः समोपि न व्शस्यते ।। २८८.

जो कामाची जाण नाही, योग्य मार्ग माहीत नाही, वेगावरच लक्ष केंद्रित करतो, लवकर चिडतो आणि कठोर शिक्षा करण्यात आनंद मानतो, असा माणूस जरी योग्य असला तरी त्याचे कौतुक करावे असे नाही.

उपायज्ञोऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोपनाशनः । गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.

पण ज्याला योग्य मार्ग माहीत आहे, मन समजते, जो स्वच्छ आहे, दोष दूर करतो, नेहमी गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करतो आणि सर्व कामात कुशल आहे—

प्रग्रहेण गृहीत्वाऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः । गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.

घोड्याला आवर घालून, त्याचे मन समजून, स्वच्छ राहून, दोष दूर करून, नेहमी गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करून आणि सर्व कामात कुशल असावा—

आरुह्य सहसा नैव ताड़नीयो हयोत्तमः । ताड़नाद् भयमाप्नोति भयान्मोहश्च जायते ।। २८८.

उत्तम घोड्याला अचानक उडी मारायला लावू नये; अशा उड्यांमुळे त्याला भीती वाटते आणि त्या भीतीतून गोंधळ निर्माण होतो.

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् । मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे ।। २८८.

सकाळी घोड्याला उडी मारायला लावून, लगाम उचलून हलवावे; दुसऱ्या दिवशी स्थिर लगामाने हळूहळू चालवावे, कधीही लगामाशिवाय नाही.

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदोऽश्वेन नियोज्यते । कषादिताड़नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता ।। २८८.

घोडा शिकवण्याच्या पद्धती सांगितल्या आहेत: प्रेमाने, समजावून, चाबकाने, शिक्षा करून, बक्षीस देऊन आणि वेळेला संयम ठेवून.

पूर्व्वपूर्व्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् । जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये ।। २८८.

प्रत्येक आधीच्या शुद्धतेनंतर पुढचे पाऊल घ्यावे; जिभेचा उपयोग होत नसेल तर ती पद्धत घोडा शिकवताना वापरावी.

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् । विस्मार्य्य वाहनं कुर्य्याच्छिथिलानां शनैः शनैः ।। २८८.

घोड्याला लगाम आणि लोखंडी तुकडा लावून शंभर वेळा फिरवावे; जे घोडे सैल आहेत त्यांना हळूहळू आणि सौम्यपणे शिकवावे.

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् । गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न मुञ्चति ।। २८८.

ज्याच्या जिभेची हालचाल होत नाही, अशा घोड्याच्या जिभेच्या टोकावरील गाठ सैल करावी; तोपर्यंत घट्टपणा सोडवावा, जोपर्यंत तो विरोध करत नाही.

कुर्य्याच्छ्रतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति । ऊद्र्ध्वाननः स्वभावाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम् ।। २८८.

घोड्याला छातीचा पट्टा बांधावा; तो पट्टा सोडून देत असेल तर वापरू नये. ज्याचे डोके नेहमी वर असते, त्याला हा पट्टा नीट बसत नाही.

विधाय वाहयेद्दुष्ट्या लीलया सादिसत्तमः । तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया ।। २८८.

सर्व तयारी करून, उत्तम शिकवलेला घोडा कौशल्याने चालवावा; त्याचा डावा लगाम पुढच्या लगामाशी जोडावा.

यः कुर्य्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः । क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया ।। २८८.

जो मागचा पाय पकडतो, त्याने उजवा पाय धरला जातो; या क्रमाने डाव्या लगामाने सेवा करावी.

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि । अग्ने चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं ।। २८८.

त्या पद्धतीने पाय धरावा आणि तो नेहमी डावाच असावा; पाय सोडला तर बसण्याची जागा मजबूत होते.

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं । सव्यहीनं खलीकारो हनने गुणने तथा ।। २८८.

जे घोडे आवरण्यास कठीण आहेत, किंवा लोखंडी तुकड्याच्या खेळात, किंवा नाटकात, डावा लगाम नसेल तर ते मारताना आणि मोजताना दोन्ही वेळा बिघडतात.

स्वबावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्त्तनं पुनः । न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः ।। २८८.

खरं तर घोड्याचा स्वभाव म्हणजे डोके वळवणे; पण घोड्यांचे पाय धरायचे कारण तसे नसते.

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढ़मापीड्य चासनं । रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं ।। २८८.

घोड्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून, आसनावर घट्ट बसावे, तोंडाला पाय लावून, लगाम हातात धरावा आणि घोड्याला योग्य दिशेने चालवावे.

गाढ़मापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते । तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्कनमुच्यते ।। २८८.

उरावर घट्ट दाब देऊन, दोन्ही मांडींनी प्रेमाने लगाम ओढावा, त्यामुळे घोडा नियंत्रणात राहतो; अशा प्रकारे दोन्ही पाय आणि तोंडही योग्यरीत्या सांभाळता येते.

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् । वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताड़नं मतम् ।। २८८.

पायांना लगामाशी जोडून, हवे तसे ते सैल सोडावे, आणि बाहेरील टाच वापरून जिथे गरज असेल तिथे वळवावे, हेच वळवण्याचे योग्य तंत्र मानले जाते.

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् । मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष विधीयते ।। २८८.

विघटन किंवा गोंधळ ओळखून, शहाण्याने या क्रमाने पुढे जावे; चौथ्या प्रकाराने हा विधी पूर्ण करावा.

नाधत्तेऽधश्च यः पादं योऽस्वो लघुनि मण्डले । मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं ।। २८८.

जो घोडेस्वार पाय खाली ठेवत नाही आणि ज्याचा घोडा हलका चालतो, त्याने वळवण्याच्या आणि तोंड सांभाळण्याच्या प्रकारांनी पाय योग्यप्रमाणे मार्गदर्शन करावा.

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् । ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते ।। २८८.

आसनावर घट्ट दाब देऊन आणि हळूहळू पुढे जावे, जिथे घोडा एकत्रितपणे चालतो, तिथे ते एकत्र करणे म्हणतात.

हत्वा पार्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् । वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम् ।। २८८.

घोड्याच्या बाजूला हलका मार देऊन, जागेवर स्थिर राहून आणि मन एकाग्र ठेवून, पायाने लगाम ओढावा आणि गळा व डोके पकडावे.

उत्थितो योऽङिग्नणानेन पार्ष्णिपादात्तुरह्गमः । गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते ।। २८८.

टाच व पायाच्या तंत्राने घोडा उचलला की, त्याला मऊपणे वश करून, त्याचे वश करणे हेच योग्य मानले जाते.

गतित्रयेपि यः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः । हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत् ।। २८८.

तीन प्रकारच्या चालीतही घोडा पाय उचलत नसेल, तर काठीने हलका मार देऊन, त्याला योग्य प्रकारे मार्गदर्शन करावे, हेच योग्य तंत्र आहे.

खलीकृत्य चुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया । उच्छ्वास्य ग्राह्यतेऽन्यत्र तत्स्यादुच्छ्वासनं पुनः ।। २८८.

टाच व दुसऱ्या लगामाने घोड्याला वश करून, त्याला दुसऱ्या ठिकाणी श्वास सोडायला लावावे, हेच पुन्हा श्वास सोडण्याचे तंत्र म्हणतात.

स्वभावं वहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं । नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यावर्त्तनं मतम् ।। २८८.

घोड्याची नैसर्गिक हालचाल बाहेरच्या दिशेने वळवून, त्या दिशेला पाय ठेवावा आणि त्याला योग्यरीत्या मार्गदर्शन करावे; हे तोंड वळवण्याचे तंत्र मानले जाते.

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् । साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु ।। २८८.

तीन प्रकारांनी पाय योग्यप्रमाणे मार्गदर्शित करून, मग पाच प्रकारच्या हालचाली एकामागून एक, वर्तुळ व इतर चालीत साधाव्यात.

आजनोर्द्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः । अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं ।। २८८.

शहाण्याने मांडी वर किंवा सैल ठेवून, घोड्याला चालवावे आणि त्याच्या अंगात हलकेपणा जास्तीत जास्त राखावा.

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु । यदा स सादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं ।। २८८.

जेव्हा घोडा खांद्यात मऊ, तोंडात हलका आणि सर्व सांध्यांत सैल असतो, आणि स्वाराच्या आज्ञेत असतो, तेव्हा त्याला योग्यरीत्या चालवावे.