अग्निपुराणम्

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च । रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च ।। २८८.

द्विजांच्या सत्यवचनाने, सोम, गरुड, रुद्र, वरुण आणि वायू यांच्या बळाने,

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जाति तुरङ्गम । स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर ।। २८८.

अग्नीच्या तेजाने, तुझा जन्म आठव, घोड्या; तू राजपुत्र आहेस, आपले सत्य वचन लक्षात ठेव.

समर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं । क्षीरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः ।। २८८.

वरुणकन्येची आठवण ठेव, कौस्तुभमणीची आठवण ठेव, जी क्षीरसागर मंथनात देव-दानवांनी मिळवली.

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय । कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शाश्वतम् ।। २८८.

देवतांच्या घरात जन्मलेला आहेस, आपले वचन पाळ; घोड्यांच्या कुळात जन्मलास, माझा शाश्वत मित्र हो.

श्रृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन । विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह ।। २८८.

मित्रा, हेही ऐक; तू माझे सिद्ध वाहन हो, माझ्या विजयाचे रक्षण कर आणि युद्धात मला यश मिळवून दे.

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा । अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं ।। २८८.

तुझ्या पाठीवर बसून पूर्वी देवांनी दैत्यांचा नाश केला; आता मी तुझ्यावर बसून शत्रूंचा पराभव करीन.

पर्य्यानयेद्धयं सादी वाहयेद् युद्धतो जयः ।। २८८.

घोड्याला वळवावे आणि युद्धात त्याच्यावर बसल्यावर विजय मिळतो.

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां । हन्यन्तेऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः।। २८८.

घोड्यांच्या शरीरात नैसर्गिकपणे येणाऱ्या दोषांना मोठ्या प्रयत्नाने दूर करता येते; पण जन्मजात असलेले गुण दुर्लक्ष केल्याने पुन्हा नष्ट होतात.

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः । नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि ।। २८८.

शिक्षणाने निर्माण झालेले गुणही जणू काही जन्मजातच वाटतात; पण जे घोडे शिकलेले नाहीत, ते दुसऱ्यांचे जन्मजात गुणही नष्ट करू शकतात.

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस्तथाऽपरः । धन्यो धीमान् हयं वेत्ति नोभयं वेत्ति मन्दधीः ।। २८८.

कोणी गुण ओळखतो, कोणी दोष ओळखतो; पण ज्याच्याकडे बुद्धी आणि भाग्य आहे तोच खरा घोडा ओळखतो, मंदबुद्धी माणूस दोन्ही ओळखू शकत नाही.

अकर्म्मज्ञोऽनुपायज्ञो वेगासक्तोऽतिकोपनः । घनदण्डरतिच्छिद्रे यः समोपि न व्शस्यते ।। २८८.

जो कामाची जाण नाही, योग्य मार्ग माहीत नाही, वेगावरच लक्ष केंद्रित करतो, लवकर चिडतो आणि कठोर शिक्षा करण्यात आनंद मानतो, असा माणूस जरी योग्य असला तरी त्याचे कौतुक करावे असे नाही.

उपायज्ञोऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोपनाशनः । गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.

पण ज्याला योग्य मार्ग माहीत आहे, मन समजते, जो स्वच्छ आहे, दोष दूर करतो, नेहमी गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करतो आणि सर्व कामात कुशल आहे—

प्रग्रहेण गृहीत्वाऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः । गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.

घोड्याला आवर घालून, त्याचे मन समजून, स्वच्छ राहून, दोष दूर करून, नेहमी गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करून आणि सर्व कामात कुशल असावा—

आरुह्य सहसा नैव ताड़नीयो हयोत्तमः । ताड़नाद् भयमाप्नोति भयान्मोहश्च जायते ।। २८८.

उत्तम घोड्याला अचानक उडी मारायला लावू नये; अशा उड्यांमुळे त्याला भीती वाटते आणि त्या भीतीतून गोंधळ निर्माण होतो.

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् । मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे ।। २८८.

सकाळी घोड्याला उडी मारायला लावून, लगाम उचलून हलवावे; दुसऱ्या दिवशी स्थिर लगामाने हळूहळू चालवावे, कधीही लगामाशिवाय नाही.

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदोऽश्वेन नियोज्यते । कषादिताड़नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता ।। २८८.

घोडा शिकवण्याच्या पद्धती सांगितल्या आहेत: प्रेमाने, समजावून, चाबकाने, शिक्षा करून, बक्षीस देऊन आणि वेळेला संयम ठेवून.

पूर्व्वपूर्व्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् । जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये ।। २८८.

प्रत्येक आधीच्या शुद्धतेनंतर पुढचे पाऊल घ्यावे; जिभेचा उपयोग होत नसेल तर ती पद्धत घोडा शिकवताना वापरावी.

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् । विस्मार्य्य वाहनं कुर्य्याच्छिथिलानां शनैः शनैः ।। २८८.

घोड्याला लगाम आणि लोखंडी तुकडा लावून शंभर वेळा फिरवावे; जे घोडे सैल आहेत त्यांना हळूहळू आणि सौम्यपणे शिकवावे.

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् । गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न मुञ्चति ।। २८८.

ज्याच्या जिभेची हालचाल होत नाही, अशा घोड्याच्या जिभेच्या टोकावरील गाठ सैल करावी; तोपर्यंत घट्टपणा सोडवावा, जोपर्यंत तो विरोध करत नाही.

कुर्य्याच्छ्रतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति । ऊद्र्ध्वाननः स्वभावाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम् ।। २८८.

घोड्याला छातीचा पट्टा बांधावा; तो पट्टा सोडून देत असेल तर वापरू नये. ज्याचे डोके नेहमी वर असते, त्याला हा पट्टा नीट बसत नाही.

विधाय वाहयेद्दुष्ट्या लीलया सादिसत्तमः । तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया ।। २८८.

सर्व तयारी करून, उत्तम शिकवलेला घोडा कौशल्याने चालवावा; त्याचा डावा लगाम पुढच्या लगामाशी जोडावा.

यः कुर्य्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः । क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया ।। २८८.

जो मागचा पाय पकडतो, त्याने उजवा पाय धरला जातो; या क्रमाने डाव्या लगामाने सेवा करावी.

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि । अग्ने चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं ।। २८८.

त्या पद्धतीने पाय धरावा आणि तो नेहमी डावाच असावा; पाय सोडला तर बसण्याची जागा मजबूत होते.

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं । सव्यहीनं खलीकारो हनने गुणने तथा ।। २८८.

जे घोडे आवरण्यास कठीण आहेत, किंवा लोखंडी तुकड्याच्या खेळात, किंवा नाटकात, डावा लगाम नसेल तर ते मारताना आणि मोजताना दोन्ही वेळा बिघडतात.

स्वबावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्त्तनं पुनः । न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः ।। २८८.

खरं तर घोड्याचा स्वभाव म्हणजे डोके वळवणे; पण घोड्यांचे पाय धरायचे कारण तसे नसते.

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढ़मापीड्य चासनं । रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं ।। २८८.

घोड्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून, आसनावर घट्ट बसावे, तोंडाला पाय लावून, लगाम हातात धरावा आणि घोड्याला योग्य दिशेने चालवावे.

गाढ़मापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते । तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्कनमुच्यते ।। २८८.

उरावर घट्ट दाब देऊन, दोन्ही मांडींनी प्रेमाने लगाम ओढावा, त्यामुळे घोडा नियंत्रणात राहतो; अशा प्रकारे दोन्ही पाय आणि तोंडही योग्यरीत्या सांभाळता येते.

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् । वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताड़नं मतम् ।। २८८.

पायांना लगामाशी जोडून, हवे तसे ते सैल सोडावे, आणि बाहेरील टाच वापरून जिथे गरज असेल तिथे वळवावे, हेच वळवण्याचे योग्य तंत्र मानले जाते.

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् । मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष विधीयते ।। २८८.

विघटन किंवा गोंधळ ओळखून, शहाण्याने या क्रमाने पुढे जावे; चौथ्या प्रकाराने हा विधी पूर्ण करावा.