अग्निपुराणम्

तीब्रैर्न्न च परैर्द्दण्डैरदेशे न च ताडयेत् । कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते ।। २८८.

कठोर किंवा जास्त मारू नये, अयोग्य ठिकाणीही घोड्याला मारू नये; तसेच खिळे, हाडे, खडतर किंवा काटेरी जागी घोडा चालवू नये.

वालुकापङ्कसंच्छन्ने गर्त्तागर्त्तप्रदूषिते । अचित्तज्ञो विनोपायैर्वाहनं कुरुते तु यः ।। २८८.

जेथे वाळू किंवा चिखल पसरलेला असेल, खड्डे किंवा खोल जागा असतील, तिथे जो काळजी न घेता किंवा योग्य उपाय न करता घोडा चालवतो, तो अज्ञानी आहे.

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विना । छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सुकृती धीमतां वरः ।। २८८.

जो घोड्याच्या पाठीवर कटीकाविना बसतो, त्याने आपल्या इच्छेची कल्पना घोड्याला द्यावी; सद्गुणी आणि बुद्धिमान माणूस असे करतो.

अब्यासादबियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः । स्नातस्य प्राङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत् ।। २८८.

सरावाचा अभाव किंवा दूर राहिल्याने घोडा आपले शिक्षण विसरतो; म्हणून स्नान करून आणि पूर्वेकडे तोंड करून, घोड्याला देवांना समर्पित करावे.

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् । ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे ।। २८८.

प्रणवाचा उच्चार शेवटी करून, आपल्या मंत्रानुसार: मनात ब्रह्मा, बळात विष्णू आणि पराक्रमात गरुड यांची स्थापना करावी.

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाश्च मर्मसु । दृगावर्त्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा ।। २८८.

दोन्ही बाजूंना रुद्र, बुध्दीमध्ये गुरु, मर्मस्थळी विश्वदेव, डोळ्यांत सूर्य आणि चंद्र, कानात अश्विनी यांची स्थापना करावी.

जठरेऽग्निः स्वधा स्वेदे वाग्जिह्वायां जवेऽनिलः । पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वता ।। २८८.

पोटात अग्नी, घामात स्वधा, जिभेवर वाक्, वेगात वायू, पाठीमागे आकाशाचा कडा आणि खुरांच्या टोकांवर सर्व पर्वत आहेत.

ताराश्च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला । तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः ।। २८८.

त्वचेच्या रोमकूपांत तारे, हृदयात चंद्रकिरण, कंबरेत अग्नीची प्रीती आणि कपाळावर जगाचा स्वामी आहे.

ग्रहाश्च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः । उपोषितोऽर्च्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत् ।। २८८.

घोड्याच्या हिणकसात ग्रह, छातीवर वासुकी आहे; उपवास केल्यावर घोड्याची पूजा करावी आणि त्याच्या कानात दक्षस्तोत्र म्हणावे.

हय गन्धर्वराजस्त्वं श्रृणुष्व वचनं मम । गन्धर्वकुलकजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः ।। २८८.

घोड्या, तू गंधर्वांचा राजा आहेस, माझे बोल ऐक; गंधर्वकुळात जन्मलेला आहेस, आपल्या कुळाचा अपमान करू नकोस.

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च । रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च ।। २८८.

द्विजांच्या सत्यवचनाने, सोम, गरुड, रुद्र, वरुण आणि वायू यांच्या बळाने,

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जाति तुरङ्गम । स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर ।। २८८.

अग्नीच्या तेजाने, तुझा जन्म आठव, घोड्या; तू राजपुत्र आहेस, आपले सत्य वचन लक्षात ठेव.

समर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं । क्षीरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः ।। २८८.

वरुणकन्येची आठवण ठेव, कौस्तुभमणीची आठवण ठेव, जी क्षीरसागर मंथनात देव-दानवांनी मिळवली.

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय । कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शाश्वतम् ।। २८८.

देवतांच्या घरात जन्मलेला आहेस, आपले वचन पाळ; घोड्यांच्या कुळात जन्मलास, माझा शाश्वत मित्र हो.

श्रृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन । विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह ।। २८८.

मित्रा, हेही ऐक; तू माझे सिद्ध वाहन हो, माझ्या विजयाचे रक्षण कर आणि युद्धात मला यश मिळवून दे.

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा । अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं ।। २८८.

तुझ्या पाठीवर बसून पूर्वी देवांनी दैत्यांचा नाश केला; आता मी तुझ्यावर बसून शत्रूंचा पराभव करीन.

पर्य्यानयेद्धयं सादी वाहयेद् युद्धतो जयः ।। २८८.

घोड्याला वळवावे आणि युद्धात त्याच्यावर बसल्यावर विजय मिळतो.

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां । हन्यन्तेऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः।। २८८.

घोड्यांच्या शरीरात नैसर्गिकपणे येणाऱ्या दोषांना मोठ्या प्रयत्नाने दूर करता येते; पण जन्मजात असलेले गुण दुर्लक्ष केल्याने पुन्हा नष्ट होतात.

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः । नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि ।। २८८.

शिक्षणाने निर्माण झालेले गुणही जणू काही जन्मजातच वाटतात; पण जे घोडे शिकलेले नाहीत, ते दुसऱ्यांचे जन्मजात गुणही नष्ट करू शकतात.

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस्तथाऽपरः । धन्यो धीमान् हयं वेत्ति नोभयं वेत्ति मन्दधीः ।। २८८.

कोणी गुण ओळखतो, कोणी दोष ओळखतो; पण ज्याच्याकडे बुद्धी आणि भाग्य आहे तोच खरा घोडा ओळखतो, मंदबुद्धी माणूस दोन्ही ओळखू शकत नाही.

अकर्म्मज्ञोऽनुपायज्ञो वेगासक्तोऽतिकोपनः । घनदण्डरतिच्छिद्रे यः समोपि न व्शस्यते ।। २८८.

जो कामाची जाण नाही, योग्य मार्ग माहीत नाही, वेगावरच लक्ष केंद्रित करतो, लवकर चिडतो आणि कठोर शिक्षा करण्यात आनंद मानतो, असा माणूस जरी योग्य असला तरी त्याचे कौतुक करावे असे नाही.

उपायज्ञोऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोपनाशनः । गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.

पण ज्याला योग्य मार्ग माहीत आहे, मन समजते, जो स्वच्छ आहे, दोष दूर करतो, नेहमी गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करतो आणि सर्व कामात कुशल आहे—

प्रग्रहेण गृहीत्वाऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः । गुणार्ज्जनपरो नित्यं सर्व्वकर्म्मविशारदः ।। २८८.

घोड्याला आवर घालून, त्याचे मन समजून, स्वच्छ राहून, दोष दूर करून, नेहमी गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करून आणि सर्व कामात कुशल असावा—

आरुह्य सहसा नैव ताड़नीयो हयोत्तमः । ताड़नाद् भयमाप्नोति भयान्मोहश्च जायते ।। २८८.

उत्तम घोड्याला अचानक उडी मारायला लावू नये; अशा उड्यांमुळे त्याला भीती वाटते आणि त्या भीतीतून गोंधळ निर्माण होतो.

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् । मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे ।। २८८.

सकाळी घोड्याला उडी मारायला लावून, लगाम उचलून हलवावे; दुसऱ्या दिवशी स्थिर लगामाने हळूहळू चालवावे, कधीही लगामाशिवाय नाही.

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदोऽश्वेन नियोज्यते । कषादिताड़नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता ।। २८८.

घोडा शिकवण्याच्या पद्धती सांगितल्या आहेत: प्रेमाने, समजावून, चाबकाने, शिक्षा करून, बक्षीस देऊन आणि वेळेला संयम ठेवून.

पूर्व्वपूर्व्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् । जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये ।। २८८.

प्रत्येक आधीच्या शुद्धतेनंतर पुढचे पाऊल घ्यावे; जिभेचा उपयोग होत नसेल तर ती पद्धत घोडा शिकवताना वापरावी.

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् । विस्मार्य्य वाहनं कुर्य्याच्छिथिलानां शनैः शनैः ।। २८८.

घोड्याला लगाम आणि लोखंडी तुकडा लावून शंभर वेळा फिरवावे; जे घोडे सैल आहेत त्यांना हळूहळू आणि सौम्यपणे शिकवावे.

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् । गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न मुञ्चति ।। २८८.

ज्याच्या जिभेची हालचाल होत नाही, अशा घोड्याच्या जिभेच्या टोकावरील गाठ सैल करावी; तोपर्यंत घट्टपणा सोडवावा, जोपर्यंत तो विरोध करत नाही.