अग्निपुराणम्

तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् । अष्टभिर्लवणैः पिष्टैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम् ।। २८७.

तेलात उष्णता मिसळून गळ्याच्या आजारावर द्यावे; आठ प्रकारच्या मिठांची पूड घालून तूप पाजावे.

मूत्रभङ्गेऽथ वा वीजं क्कथितं त्रपूषस्य च । त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्कथितं द्विपः ।। २८७.

मूत्र किंवा वीर्याच्या त्रासासाठी रेंडीच्या बियांंचा उपयोग सांगितला आहे. त्वचेच्या आजारांसाठी नीम घ्यावा, आणि वीर्यवृद्धीसाठी हत्ती शुभ मानला जातो.

गवां मूत्रं विड़ङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते । श्रृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः श्रृतं पयः ।। २८७.

गायीचे मूत्र आणि विरंगा आतड्यातील कृमींसाठी उपयुक्त आहे. आले, द्राक्षे आणि साखर घालून दूध उकळून प्यावे, हेही लाभदायक आहे.

क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः । मुद्‌गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते ।। २८७.

जखमा किंवा क्षयावर गुणकारी पेये तसेच मांसाचा रस हितावह आहे. मूग आणि मसाले घालून केलेला भात भूक न लागल्यास उत्तम आहे.

त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरे भपिप्पली । एतैर्गुल्महरः स्नेहः कृतश्चैव तथापरः ।। २८७.

त्रिवृत, मसाले, अग्निदंती, अर्क, श्याम, दूध आणि पिंपळी यांचा वापर करून बनवलेले तेल पोटातील गाठीवर गुणकारी आहे, तसेच दुसरेही असेच तेल तयार करावे.

भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः । सर्वानेव समुत्पन्नान् विद्रवान् समुपाहरेत् ।। २८७.

विघारणारे, विरघळवणारे, मालिश, तेलपान आणि एनिमा यांच्या सहाय्याने सर्व द्रव विकार दूर करावेत.

यष्टिकं मुद्‌गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् । बालविल्वैस्तथा लेपः कटुरोगेषु शस्यते ।। २८७.

यष्टिकेचे मूगाच्या सूपासोबत शरद ऋतूत प्यावे. बालबेलाच्या फळांचा लेप तीव्र रोगांवर उपयुक्त आहे.

विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् । पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डात् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये ।। २८७.

विडंग, इंद्रयव, हिंग, सरळ आणि दोन प्रकारची हळद हे सर्व सकाळी गोळ्यांच्या स्वरूपात द्यावे, याने सर्व प्रकारच्या पोटदुखीवर आराम मिळतो.

प्रधानभोजने तेषां यष्टिकब्रीहिशालयः । मध्यमौ यवगोधूमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः ।। २८७.

मुख्य जेवणासाठी यष्टिका, ब्रीही आणि शाली तांदूळ घ्यावेत. मधल्या जेवणासाठी ज्वारी आणि गहू, उरलेल्या जेवणासाठी ज्वारी, गहू आणि दंतीनी हे कनिष्ठ समजले जातात.

यवश्चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्द्धनः । नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं ।। २८७.

ज्वारी आणि ऊस हे हत्तींसाठी बळ वाढवणारे आहेत. मात्र, कोरडे ज्वारीचे गवत हत्तींसाठी दोषकारक ठरते.

मदक्षीणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते । दीपनीयैस्तथा द्रव्यैः श्रृतो मांसरसः शुभः ।। २८७.

मद्यामुळे अशक्त झालेल्या हत्तीला दूध प्यायला द्यावे. तसेच पचनास मदत करणाऱ्या पदार्थांसह उकळवलेला मांसाचा रसही हितावह आहे.

कटुमत्स्यविड़ङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः । हरिद्राचेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः ।। २८७.

तिखट मासे, विरंगा, क्षार, कोशातकी, दूध आणि हळद यांचा धूर हत्तीला विजय मिळवून देतो.

पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षइकम् तथा । नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते ।। २८७.

पिंपळी आणि तांदळाचे तेल, मद्य आणि मध—हे डोळ्यांना धुण्यासाठी उत्तम आणि जठराग्नी वाढवणारे आहे.

पुरीषञ्जतनेत्रस्तु तथा पारावतस्य च । क्षीरवृक्षकरीषाश्च प्रसन्नायेष्टमञ्जनं ।। २८७.

कबुतर आणि पारव्याचे तसेच दूध देणाऱ्या झाडांचे शेण हे डोळ्यांच्या स्वच्छतेसाठी उत्तम अंजन मानले जाते.

अनेनाञ्जिनेत्रस्तु करोति कदनं रणे । उत्‌पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च ।। २८७.

या अंजनामुळे डोळे युद्धात भयंकर होतात. तसेच निळी कमळे आणि नीट विणलेला दोराही वापरतात.

तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् । नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश्च मास्यपि ।। २८७.

तांदळाच्या पिठात पाणी मिसळून केलेला लेप डोळ्यांना थंडावा देतो. नख वाढवण्यासाठी दर महिन्याला नखे कापून त्यावर तेल लावावे.

शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस्तथा । शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते ।। २८७.

त्याचे झोपायचे ठिकाण शेण आणि मातीने तयार करावे. शरद आणि उन्हाळ्यात तूप शिंपडावे.

धन्वन्तरिरुवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् । वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्म्मकर्मार्थसिद्धये ।। २८८.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी घोड्यांचे व्यवस्थापन आणि उपचार यांचे सार सांगतो. धर्म, कर्तव्य आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी घोड्यांचा संग्रह करावा.

अश्विनी श्रवणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा । नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने ।। २८८.

अश्विनी, श्रवण, हस्त, उत्तर आणि त्रितया ही नक्षत्रे घोड्यांवर प्रथमच बसण्यासाठी शुभ मानली जातात.

हेमन्तः शिशिरश्चैव वसन्तश्चाश्वावाहने । ग्रीष्मे शरदि वर्षासु निषिद्धं बाहनं हये ।। २८८.

हेमंत, शिशिर आणि वसंत ऋतूंत घोड्याला जुंपायला हरकत नाही; पण ग्रीष्म, शरद आणि पावसाळ्यात घोड्यावर बसू नये.

तीब्रैर्न्न च परैर्द्दण्डैरदेशे न च ताडयेत् । कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते ।। २८८.

कठोर किंवा जास्त मारू नये, अयोग्य ठिकाणीही घोड्याला मारू नये; तसेच खिळे, हाडे, खडतर किंवा काटेरी जागी घोडा चालवू नये.

वालुकापङ्कसंच्छन्ने गर्त्तागर्त्तप्रदूषिते । अचित्तज्ञो विनोपायैर्वाहनं कुरुते तु यः ।। २८८.

जेथे वाळू किंवा चिखल पसरलेला असेल, खड्डे किंवा खोल जागा असतील, तिथे जो काळजी न घेता किंवा योग्य उपाय न करता घोडा चालवतो, तो अज्ञानी आहे.

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विना । छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सुकृती धीमतां वरः ।। २८८.

जो घोड्याच्या पाठीवर कटीकाविना बसतो, त्याने आपल्या इच्छेची कल्पना घोड्याला द्यावी; सद्गुणी आणि बुद्धिमान माणूस असे करतो.

अब्यासादबियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः । स्नातस्य प्राङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत् ।। २८८.

सरावाचा अभाव किंवा दूर राहिल्याने घोडा आपले शिक्षण विसरतो; म्हणून स्नान करून आणि पूर्वेकडे तोंड करून, घोड्याला देवांना समर्पित करावे.

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् । ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे ।। २८८.

प्रणवाचा उच्चार शेवटी करून, आपल्या मंत्रानुसार: मनात ब्रह्मा, बळात विष्णू आणि पराक्रमात गरुड यांची स्थापना करावी.

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाश्च मर्मसु । दृगावर्त्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा ।। २८८.

दोन्ही बाजूंना रुद्र, बुध्दीमध्ये गुरु, मर्मस्थळी विश्वदेव, डोळ्यांत सूर्य आणि चंद्र, कानात अश्विनी यांची स्थापना करावी.

जठरेऽग्निः स्वधा स्वेदे वाग्जिह्वायां जवेऽनिलः । पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वता ।। २८८.

पोटात अग्नी, घामात स्वधा, जिभेवर वाक्, वेगात वायू, पाठीमागे आकाशाचा कडा आणि खुरांच्या टोकांवर सर्व पर्वत आहेत.

ताराश्च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला । तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः ।। २८८.

त्वचेच्या रोमकूपांत तारे, हृदयात चंद्रकिरण, कंबरेत अग्नीची प्रीती आणि कपाळावर जगाचा स्वामी आहे.

ग्रहाश्च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः । उपोषितोऽर्च्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत् ।। २८८.

घोड्याच्या हिणकसात ग्रह, छातीवर वासुकी आहे; उपवास केल्यावर घोड्याची पूजा करावी आणि त्याच्या कानात दक्षस्तोत्र म्हणावे.