अग्निपुराणम्

आयत्तं कुञ्जरैश्चैव विजयं पृथिवीक्षितां । पाकलेषु च सर्वेषु कर्त्तव्यमनुवासनं ।। २८७.

पृथ्वीवर विजय मिळवणे हत्तीवर अवलंबून असते; सर्व उपचारात योग्य काळजी घ्यावी.

घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं । स्कन्धेषु च क्रिया कार्य्या तथा पालकवन्नृपाः ।। २८७.

जिथे वारा नसतो, तिथे तूप आणि तेल घालून जागा तयार करावी; त्यांच्या खांद्यावर आवश्यक उपचार करावेत, जसे पालक व राजांना सांगितले आहे.

गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज । आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते ।। २८७.

पांडुरोगात गोमूत्रात हळद घालून द्यावे, द्विजा; फुगवट्यात तेल शिंपडून लावावे.

लवणैः पञ्चभिर्म्मिश्रा प्रतिपानाय वारुणी । विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान् ।। २८७.

पिण्यासाठी पाच प्रकारच्या मिठांनी मिसळलेली वारुणी द्यावी; तोंडासाठी विडंग, त्रिफळा, व्योष आणि सैंधव घालून गोळ्या बनवाव्यात.

मृर्च्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् । अब्यङ्ग शिरसः शुले नस्यञ्चैव प्रशस्यते ।। २८७.

हत्ती बेशुद्ध झाल्यास त्याला मध-पाणी द्यावे; डोक्याच्या दुखण्यात अभ्यंग व नस्य करावे.

नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् । पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते ।। २८७.

हत्तींच्या पायांच्या आजारावर तेलाच्या पट्ट्या लावाव्यात; नंतर कळक व काढ्याने स्वच्छता करावी.

शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः । रसैः सम्भोज्येन्नागं वेपथुर्यस्य जायते ।। २८७.

कंप होणाऱ्या हत्तीला, मोर, तित्तिर आणि लावा यांच्या रसात पिंपळी व मिरी मिसळून द्यावे.

बालविल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह । अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः ।। २८७.

कोवळा बेल, लोध्र, धातकी आणि साखर यांची पिठी करून गोळा बनवावा; अतिसारावर हत्तीने तो खावा.

नस्यं करग्रहे देयं घृतं लवणसंयुतम् । मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता ।। २८७.

सोंडेने वस्तू पकडण्यात अडचण असल्यास, तूप व मीठ मिसळून नस्य द्यावे; माघधी, नागराज, अजी, वागूर आणि मुस्ता घालून पेज तयार करावी.

उत्कर्णके तु दातव्या वारहञ्च तथा रसम् । दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम् ।। २८७.

कानाच्या आजारात, दसमूळ, कुलथ, आंबट काकमाची आणि शिजवलेले विपाचित यांचा रस व पाणी द्यावे.

तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् । अष्टभिर्लवणैः पिष्टैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम् ।। २८७.

तेलात उष्णता मिसळून गळ्याच्या आजारावर द्यावे; आठ प्रकारच्या मिठांची पूड घालून तूप पाजावे.

मूत्रभङ्गेऽथ वा वीजं क्कथितं त्रपूषस्य च । त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्कथितं द्विपः ।। २८७.

मूत्र किंवा वीर्याच्या त्रासासाठी रेंडीच्या बियांंचा उपयोग सांगितला आहे. त्वचेच्या आजारांसाठी नीम घ्यावा, आणि वीर्यवृद्धीसाठी हत्ती शुभ मानला जातो.

गवां मूत्रं विड़ङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते । श्रृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः श्रृतं पयः ।। २८७.

गायीचे मूत्र आणि विरंगा आतड्यातील कृमींसाठी उपयुक्त आहे. आले, द्राक्षे आणि साखर घालून दूध उकळून प्यावे, हेही लाभदायक आहे.

क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः । मुद्‌गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते ।। २८७.

जखमा किंवा क्षयावर गुणकारी पेये तसेच मांसाचा रस हितावह आहे. मूग आणि मसाले घालून केलेला भात भूक न लागल्यास उत्तम आहे.

त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरे भपिप्पली । एतैर्गुल्महरः स्नेहः कृतश्चैव तथापरः ।। २८७.

त्रिवृत, मसाले, अग्निदंती, अर्क, श्याम, दूध आणि पिंपळी यांचा वापर करून बनवलेले तेल पोटातील गाठीवर गुणकारी आहे, तसेच दुसरेही असेच तेल तयार करावे.

भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः । सर्वानेव समुत्पन्नान् विद्रवान् समुपाहरेत् ।। २८७.

विघारणारे, विरघळवणारे, मालिश, तेलपान आणि एनिमा यांच्या सहाय्याने सर्व द्रव विकार दूर करावेत.

यष्टिकं मुद्‌गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् । बालविल्वैस्तथा लेपः कटुरोगेषु शस्यते ।। २८७.

यष्टिकेचे मूगाच्या सूपासोबत शरद ऋतूत प्यावे. बालबेलाच्या फळांचा लेप तीव्र रोगांवर उपयुक्त आहे.

विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् । पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डात् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये ।। २८७.

विडंग, इंद्रयव, हिंग, सरळ आणि दोन प्रकारची हळद हे सर्व सकाळी गोळ्यांच्या स्वरूपात द्यावे, याने सर्व प्रकारच्या पोटदुखीवर आराम मिळतो.

प्रधानभोजने तेषां यष्टिकब्रीहिशालयः । मध्यमौ यवगोधूमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः ।। २८७.

मुख्य जेवणासाठी यष्टिका, ब्रीही आणि शाली तांदूळ घ्यावेत. मधल्या जेवणासाठी ज्वारी आणि गहू, उरलेल्या जेवणासाठी ज्वारी, गहू आणि दंतीनी हे कनिष्ठ समजले जातात.

यवश्चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्द्धनः । नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं ।। २८७.

ज्वारी आणि ऊस हे हत्तींसाठी बळ वाढवणारे आहेत. मात्र, कोरडे ज्वारीचे गवत हत्तींसाठी दोषकारक ठरते.

मदक्षीणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते । दीपनीयैस्तथा द्रव्यैः श्रृतो मांसरसः शुभः ।। २८७.

मद्यामुळे अशक्त झालेल्या हत्तीला दूध प्यायला द्यावे. तसेच पचनास मदत करणाऱ्या पदार्थांसह उकळवलेला मांसाचा रसही हितावह आहे.

कटुमत्स्यविड़ङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः । हरिद्राचेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः ।। २८७.

तिखट मासे, विरंगा, क्षार, कोशातकी, दूध आणि हळद यांचा धूर हत्तीला विजय मिळवून देतो.

पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षइकम् तथा । नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते ।। २८७.

पिंपळी आणि तांदळाचे तेल, मद्य आणि मध—हे डोळ्यांना धुण्यासाठी उत्तम आणि जठराग्नी वाढवणारे आहे.

पुरीषञ्जतनेत्रस्तु तथा पारावतस्य च । क्षीरवृक्षकरीषाश्च प्रसन्नायेष्टमञ्जनं ।। २८७.

कबुतर आणि पारव्याचे तसेच दूध देणाऱ्या झाडांचे शेण हे डोळ्यांच्या स्वच्छतेसाठी उत्तम अंजन मानले जाते.

अनेनाञ्जिनेत्रस्तु करोति कदनं रणे । उत्‌पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च ।। २८७.

या अंजनामुळे डोळे युद्धात भयंकर होतात. तसेच निळी कमळे आणि नीट विणलेला दोराही वापरतात.

तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् । नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश्च मास्यपि ।। २८७.

तांदळाच्या पिठात पाणी मिसळून केलेला लेप डोळ्यांना थंडावा देतो. नख वाढवण्यासाठी दर महिन्याला नखे कापून त्यावर तेल लावावे.

शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस्तथा । शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते ।। २८७.

त्याचे झोपायचे ठिकाण शेण आणि मातीने तयार करावे. शरद आणि उन्हाळ्यात तूप शिंपडावे.

धन्वन्तरिरुवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् । वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्म्मकर्मार्थसिद्धये ।। २८८.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी घोड्यांचे व्यवस्थापन आणि उपचार यांचे सार सांगतो. धर्म, कर्तव्य आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी घोड्यांचा संग्रह करावा.

अश्विनी श्रवणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा । नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने ।। २८८.

अश्विनी, श्रवण, हस्त, उत्तर आणि त्रितया ही नक्षत्रे घोड्यांवर प्रथमच बसण्यासाठी शुभ मानली जातात.