अग्निपुराणम्

त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताव्दकृत् । शतावर्य्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत् ।। २८६.

त्रिफळा, पिंपळी आणि सुंठ घेतल्यास तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते. यापूर्वी सांगितलेल्या शतावरीच्या योगाने हजार वर्षांचे आयुष्य आणि अपार बळ मिळते.

चित्रकेन तथा पूर्वस्तथा शुण्ठीविडङ्गतः । लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः ।। २८६.

चित्रक, तसेच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, सुंठ आणि विडंग; लोह, भृंगराज, बळ आणि नीमाच्या पाच भागांसोबत घेतल्यास लाभ होतो.

खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्य्याथ वासकात् । वर्षाभुवा तद्रसैर्वा भावितो वटिकाकृतः ।। २८६.

खदिर, निर्गुंडी, कंटकारी आणि वासकासोबत किंवा वर्षाभूच्या रसात तयार करून वटी बनवली तर उत्तम लाभ मिळतो.

चूर्णङ्‌घृतैर्वा मधुना गुडाद्यैर्वारिणा तथा । ॐ ह्रूं स इति मन्त्रेण मन्त्रितो योगराजकः ।। २८६.

तूप, मध, गूळ किंवा पाण्यात मिसळलेल्या चूर्णांनी, 'ॐ ह्रूं स' या मंत्राने योगराजकाचे पूजन करावे.

मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् । सुरासुरैश्च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः ।। २८६.

हे मृतांना जिवंत करणारे असून, रोग व मृत्यूवर विजय मिळवणारे आहे; या उपायांचे सागर देव, दैत्य आणि ऋषींनी वापरले आहेत.

गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्योऽङ्गराजकं ।। २८६.

पालकाप्य यांनी हत्तींचे आयुर्वेद आणि अंगराजक शिकवले.

पालकाप्य उवाच गजलक्षअम चिकित्साञ्च लोमपाद वदामि ते । दीर्घहस्ता महोच्छ्‌वासाः प्रशस्तास्ते सहिष्णवः ।। २८७.

पालकाप्य म्हणाले: लोमपाद, मी तुला हत्तींच्या गुणधर्मांची आणि उपचारांची माहिती सांगतो; ज्यांचे सोंड लांब असते आणि श्वास खोल असतो, असे हत्ती उत्तम आणि सहनशील मानले जातात.

विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश्च ये । दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं ।। २८७.

ज्यांच्या पायांना वीस किंवा अठरा नखं आहेत, जे थंड ऋतूत उत्साही असतात, ज्यांचा उजवा दात वर असतो आणि शरीर मजबूत व ढगासारखे असते—

हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो ये च मूढा मतङ्गजाः । वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः ।। २८७.

गर्भवती हत्तीणी आणि गोंधळलेल्या हत्तींचा रंग, स्वभाव, ताकद, रूप, तेज, बांधा आणि वेग—

सप्तस्थितो गजश्वेदृक् सङ्‌ग्रामेरीञ्जयेत्स च । कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च ।। २८७.

ज्या हत्तीच्या शरीरावर सात ठिकाणी घाम येतो, तो युद्धात जिंकतो; हत्ती हे सैन्याची आणि छावणीची खरी शोभा आणि बळ आहेत.

आयत्तं कुञ्जरैश्चैव विजयं पृथिवीक्षितां । पाकलेषु च सर्वेषु कर्त्तव्यमनुवासनं ।। २८७.

पृथ्वीवर विजय मिळवणे हत्तीवर अवलंबून असते; सर्व उपचारात योग्य काळजी घ्यावी.

घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं । स्कन्धेषु च क्रिया कार्य्या तथा पालकवन्नृपाः ।। २८७.

जिथे वारा नसतो, तिथे तूप आणि तेल घालून जागा तयार करावी; त्यांच्या खांद्यावर आवश्यक उपचार करावेत, जसे पालक व राजांना सांगितले आहे.

गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज । आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते ।। २८७.

पांडुरोगात गोमूत्रात हळद घालून द्यावे, द्विजा; फुगवट्यात तेल शिंपडून लावावे.

लवणैः पञ्चभिर्म्मिश्रा प्रतिपानाय वारुणी । विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान् ।। २८७.

पिण्यासाठी पाच प्रकारच्या मिठांनी मिसळलेली वारुणी द्यावी; तोंडासाठी विडंग, त्रिफळा, व्योष आणि सैंधव घालून गोळ्या बनवाव्यात.

मृर्च्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् । अब्यङ्ग शिरसः शुले नस्यञ्चैव प्रशस्यते ।। २८७.

हत्ती बेशुद्ध झाल्यास त्याला मध-पाणी द्यावे; डोक्याच्या दुखण्यात अभ्यंग व नस्य करावे.

नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् । पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते ।। २८७.

हत्तींच्या पायांच्या आजारावर तेलाच्या पट्ट्या लावाव्यात; नंतर कळक व काढ्याने स्वच्छता करावी.

शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः । रसैः सम्भोज्येन्नागं वेपथुर्यस्य जायते ।। २८७.

कंप होणाऱ्या हत्तीला, मोर, तित्तिर आणि लावा यांच्या रसात पिंपळी व मिरी मिसळून द्यावे.

बालविल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह । अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः ।। २८७.

कोवळा बेल, लोध्र, धातकी आणि साखर यांची पिठी करून गोळा बनवावा; अतिसारावर हत्तीने तो खावा.

नस्यं करग्रहे देयं घृतं लवणसंयुतम् । मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता ।। २८७.

सोंडेने वस्तू पकडण्यात अडचण असल्यास, तूप व मीठ मिसळून नस्य द्यावे; माघधी, नागराज, अजी, वागूर आणि मुस्ता घालून पेज तयार करावी.

उत्कर्णके तु दातव्या वारहञ्च तथा रसम् । दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम् ।। २८७.

कानाच्या आजारात, दसमूळ, कुलथ, आंबट काकमाची आणि शिजवलेले विपाचित यांचा रस व पाणी द्यावे.

तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् । अष्टभिर्लवणैः पिष्टैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम् ।। २८७.

तेलात उष्णता मिसळून गळ्याच्या आजारावर द्यावे; आठ प्रकारच्या मिठांची पूड घालून तूप पाजावे.

मूत्रभङ्गेऽथ वा वीजं क्कथितं त्रपूषस्य च । त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्कथितं द्विपः ।। २८७.

मूत्र किंवा वीर्याच्या त्रासासाठी रेंडीच्या बियांंचा उपयोग सांगितला आहे. त्वचेच्या आजारांसाठी नीम घ्यावा, आणि वीर्यवृद्धीसाठी हत्ती शुभ मानला जातो.

गवां मूत्रं विड़ङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते । श्रृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः श्रृतं पयः ।। २८७.

गायीचे मूत्र आणि विरंगा आतड्यातील कृमींसाठी उपयुक्त आहे. आले, द्राक्षे आणि साखर घालून दूध उकळून प्यावे, हेही लाभदायक आहे.

क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः । मुद्‌गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते ।। २८७.

जखमा किंवा क्षयावर गुणकारी पेये तसेच मांसाचा रस हितावह आहे. मूग आणि मसाले घालून केलेला भात भूक न लागल्यास उत्तम आहे.

त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरे भपिप्पली । एतैर्गुल्महरः स्नेहः कृतश्चैव तथापरः ।। २८७.

त्रिवृत, मसाले, अग्निदंती, अर्क, श्याम, दूध आणि पिंपळी यांचा वापर करून बनवलेले तेल पोटातील गाठीवर गुणकारी आहे, तसेच दुसरेही असेच तेल तयार करावे.

भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः । सर्वानेव समुत्पन्नान् विद्रवान् समुपाहरेत् ।। २८७.

विघारणारे, विरघळवणारे, मालिश, तेलपान आणि एनिमा यांच्या सहाय्याने सर्व द्रव विकार दूर करावेत.

यष्टिकं मुद्‌गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् । बालविल्वैस्तथा लेपः कटुरोगेषु शस्यते ।। २८७.

यष्टिकेचे मूगाच्या सूपासोबत शरद ऋतूत प्यावे. बालबेलाच्या फळांचा लेप तीव्र रोगांवर उपयुक्त आहे.

विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् । पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डात् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये ।। २८७.

विडंग, इंद्रयव, हिंग, सरळ आणि दोन प्रकारची हळद हे सर्व सकाळी गोळ्यांच्या स्वरूपात द्यावे, याने सर्व प्रकारच्या पोटदुखीवर आराम मिळतो.

प्रधानभोजने तेषां यष्टिकब्रीहिशालयः । मध्यमौ यवगोधूमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः ।। २८७.

मुख्य जेवणासाठी यष्टिका, ब्रीही आणि शाली तांदूळ घ्यावेत. मधल्या जेवणासाठी ज्वारी आणि गहू, उरलेल्या जेवणासाठी ज्वारी, गहू आणि दंतीनी हे कनिष्ठ समजले जातात.