अग्निपुराणम्

कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजीच्चामरो भवेत् । रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित् ।। २८६.

भृंगराज रसाचा एक कर्ष प्रमाण घेतल्यास रोग आणि पांढरे केस दूर होतात. रुदंतिका गोंद मधासोबत खाल्ल्यास आणि दूधाचे अन्न घेतल्यास मृत्यूवर विजय मिळतो.

कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः । घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश्च रोगजित् ।। २८६.

भृंगराज रसात भिजवलेले हरितकीचे एक कर्ष चूर्ण, तूप आणि मधासोबत घेतल्यास माणूस तीनशे वर्षे जगतो आणि रोगांवर विजय मिळवतो.

वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी । साज्यं कर्षं पञ्चशती कार्त्तचूर्णं शतावरी ।। २८६.

वाराहिका, भृंगराज रस, लोह चूर्ण, शतावरी तूपासोबत, हे सर्व एक कर्ष प्रमाण घेतल्यास, अशा प्रकारे तयार केलेले शतावरीचे चूर्ण घेतल्याने पाचशे वर्षांचे आयुष्य मिळते.

भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् । ताम्रं मृतं मृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका ।। २८६.

भृंगराज, मध आणि तूप यांच्यात तयार केलेले औषध घेतल्यास तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते. तांबे शुद्ध करून, गंधक आणि कोरफड यांसोबत घेतल्यासही लाभ होतो.

रसैविमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् । अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यंखण्डं शताब्दवान् ।। २८६.

पाऱ्यात घासून दोन गुंजा तूपासोबत घेतल्यास पाचशे वर्षांचे आयुष्य मिळते. अश्वगंधेचे एक पळ तेल तूप आणि साखरेसोबत घेतल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते.

पलम्पुनर्न्नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् । अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्त्तिन्त् ।। २८६.

पुनर्नवाचे एक पळ चूर्ण मध, तूप आणि दूधासोबत पिल्यास; तसेच अशोकाचे एक पळ चूर्ण मध, तूप आणि दूधासोबत घेतल्यास लाभ होतो.

तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती । कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन् ।। २८६.

तीळ तेल आणि मध नस्य म्हणून घेतल्यास केस शंभर वर्षे काळे राहतात. अक्षाचे एक कर्ष मध आणि तूपासोबत दूधात पिल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते.

अभयं सगुडञ्जग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः । दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशोऽरोगी पञ्चशताब्दवान् ।। २८६.

हरितकी गुळासोबत, तूप आणि गोड पदार्थांसोबत खाल्ल्यास, दूध-भाताचे अन्न घेतल्यास, माणूस काळे केस, निरोगी शरीर आणि पाचशे वर्षांचे आयुष्य मिळवतो.

पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् । मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुविंशोगवान् ।। २८६.

कुश्मांडिकेचे एक पळ चूर्ण मध, तूप आणि दूधासोबत एक महिना घेतल्यास, दूध-भाताचे अन्न घेतल्यास, माणूस हजार वर्षे जगतो आणि बलवान राहतो.

शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृतं । कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान् ।। २८६.

शालूकाचे चूर्ण भृंगराज तूप आणि मधासोबत घेतल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते. कटुतुंबी तेलाचे एक कर्ष नस्य घेतल्यास दोनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते.

त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताव्दकृत् । शतावर्य्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत् ।। २८६.

त्रिफळा, पिंपळी आणि सुंठ घेतल्यास तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते. यापूर्वी सांगितलेल्या शतावरीच्या योगाने हजार वर्षांचे आयुष्य आणि अपार बळ मिळते.

चित्रकेन तथा पूर्वस्तथा शुण्ठीविडङ्गतः । लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः ।। २८६.

चित्रक, तसेच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, सुंठ आणि विडंग; लोह, भृंगराज, बळ आणि नीमाच्या पाच भागांसोबत घेतल्यास लाभ होतो.

खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्य्याथ वासकात् । वर्षाभुवा तद्रसैर्वा भावितो वटिकाकृतः ।। २८६.

खदिर, निर्गुंडी, कंटकारी आणि वासकासोबत किंवा वर्षाभूच्या रसात तयार करून वटी बनवली तर उत्तम लाभ मिळतो.

चूर्णङ्‌घृतैर्वा मधुना गुडाद्यैर्वारिणा तथा । ॐ ह्रूं स इति मन्त्रेण मन्त्रितो योगराजकः ।। २८६.

तूप, मध, गूळ किंवा पाण्यात मिसळलेल्या चूर्णांनी, 'ॐ ह्रूं स' या मंत्राने योगराजकाचे पूजन करावे.

मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् । सुरासुरैश्च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः ।। २८६.

हे मृतांना जिवंत करणारे असून, रोग व मृत्यूवर विजय मिळवणारे आहे; या उपायांचे सागर देव, दैत्य आणि ऋषींनी वापरले आहेत.

गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्योऽङ्गराजकं ।। २८६.

पालकाप्य यांनी हत्तींचे आयुर्वेद आणि अंगराजक शिकवले.

पालकाप्य उवाच गजलक्षअम चिकित्साञ्च लोमपाद वदामि ते । दीर्घहस्ता महोच्छ्‌वासाः प्रशस्तास्ते सहिष्णवः ।। २८७.

पालकाप्य म्हणाले: लोमपाद, मी तुला हत्तींच्या गुणधर्मांची आणि उपचारांची माहिती सांगतो; ज्यांचे सोंड लांब असते आणि श्वास खोल असतो, असे हत्ती उत्तम आणि सहनशील मानले जातात.

विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश्च ये । दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं ।। २८७.

ज्यांच्या पायांना वीस किंवा अठरा नखं आहेत, जे थंड ऋतूत उत्साही असतात, ज्यांचा उजवा दात वर असतो आणि शरीर मजबूत व ढगासारखे असते—

हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो ये च मूढा मतङ्गजाः । वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः ।। २८७.

गर्भवती हत्तीणी आणि गोंधळलेल्या हत्तींचा रंग, स्वभाव, ताकद, रूप, तेज, बांधा आणि वेग—

सप्तस्थितो गजश्वेदृक् सङ्‌ग्रामेरीञ्जयेत्स च । कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च ।। २८७.

ज्या हत्तीच्या शरीरावर सात ठिकाणी घाम येतो, तो युद्धात जिंकतो; हत्ती हे सैन्याची आणि छावणीची खरी शोभा आणि बळ आहेत.

आयत्तं कुञ्जरैश्चैव विजयं पृथिवीक्षितां । पाकलेषु च सर्वेषु कर्त्तव्यमनुवासनं ।। २८७.

पृथ्वीवर विजय मिळवणे हत्तीवर अवलंबून असते; सर्व उपचारात योग्य काळजी घ्यावी.

घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं । स्कन्धेषु च क्रिया कार्य्या तथा पालकवन्नृपाः ।। २८७.

जिथे वारा नसतो, तिथे तूप आणि तेल घालून जागा तयार करावी; त्यांच्या खांद्यावर आवश्यक उपचार करावेत, जसे पालक व राजांना सांगितले आहे.

गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज । आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते ।। २८७.

पांडुरोगात गोमूत्रात हळद घालून द्यावे, द्विजा; फुगवट्यात तेल शिंपडून लावावे.

लवणैः पञ्चभिर्म्मिश्रा प्रतिपानाय वारुणी । विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान् ।। २८७.

पिण्यासाठी पाच प्रकारच्या मिठांनी मिसळलेली वारुणी द्यावी; तोंडासाठी विडंग, त्रिफळा, व्योष आणि सैंधव घालून गोळ्या बनवाव्यात.

मृर्च्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् । अब्यङ्ग शिरसः शुले नस्यञ्चैव प्रशस्यते ।। २८७.

हत्ती बेशुद्ध झाल्यास त्याला मध-पाणी द्यावे; डोक्याच्या दुखण्यात अभ्यंग व नस्य करावे.

नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् । पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते ।। २८७.

हत्तींच्या पायांच्या आजारावर तेलाच्या पट्ट्या लावाव्यात; नंतर कळक व काढ्याने स्वच्छता करावी.

शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः । रसैः सम्भोज्येन्नागं वेपथुर्यस्य जायते ।। २८७.

कंप होणाऱ्या हत्तीला, मोर, तित्तिर आणि लावा यांच्या रसात पिंपळी व मिरी मिसळून द्यावे.

बालविल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह । अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः ।। २८७.

कोवळा बेल, लोध्र, धातकी आणि साखर यांची पिठी करून गोळा बनवावा; अतिसारावर हत्तीने तो खावा.

नस्यं करग्रहे देयं घृतं लवणसंयुतम् । मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता ।। २८७.

सोंडेने वस्तू पकडण्यात अडचण असल्यास, तूप व मीठ मिसळून नस्य द्यावे; माघधी, नागराज, अजी, वागूर आणि मुस्ता घालून पेज तयार करावी.