अग्निपुराणम्

सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि ।। २८५.

हे सर्व योग सुश्रुतांनी प्रशंसा केलेले असून, सर्व रोग दूर करणारे आणि श्रेष्ठ आहेत.

धन्वन्तरिरुवाच कल्पान्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्यायुर्द्दान्रोगमर्द्दनान् । त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता ।। २८६.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी मृत्यूवर विजय मिळवण्याचे, दीर्घायुष्य देणारे आणि रोग नष्ट करणारे उपाय सांगतो; मध, तूप, त्रिफळा आणि अमृता यांसह वापरावयाची त्रिशत योग रोग दूर करतात.

पलं पलार्द्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा । विल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कवि ।। २८६.

एक पळ, अर्धा पळ किंवा एक कर्ष त्रिफळा पूर्ण घ्यावी आणि बेलाच्या तेलाचे नस्य करावे; हे पाच महिने करावे, हे ऋषिवर.

रीगापमृत्युबलिजत् तिलं भल्लातकं तथा । पञ्चाङ्गं वाकुचीचूर्णं षण्मासं शकदिरोदकैः ।। २८६.

अकाळी मृत्यू टाळण्यासाठी, तीळ, भल्लातक आणि वाकुचीच्या पंचांगाची पूड सहा महिने ऊसाच्या रसासोबत घ्यावी.

क्काथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं लीलकुरुण्टजम् । क्षीरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक् ।। २८६.

काढ्यांनी कुष्ठरोग जिंकावा; लिला आणि कुरुंटक यांची पूड दूध किंवा मधासोबत घ्यावी, किंवा ज्यांनी आंबट दूध खाल्ले आहे त्यांनी शंभर वर्षे जगावे.

मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः स मृत्युजित् । बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डूकी चूर्णदुग्धपाः ।। २८६.

मध, तूप आणि सुंठ यांचे एक पळ प्रमाण सकाळी घेतल्यास माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो. जो माणूस मांडूकीचे चूर्ण दूधासोबत पितो, तो बळकट राहतो, केस पांढरे होत नाहीत आणि दीर्घायुषी होतो.

उच्चटामधुना कर्ष पयःपा मृत्युजिन्नरः । मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् ।। २८६.

उच्चटा हे मध आणि दूधासोबत एक कर्ष प्रमाण घेतल्यास माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो. तसेच, मध, तूप किंवा दूधासोबत निर्गुंडी घेतल्यास रोग आणि मृत्यू दोन्ही दूर राहतात.

पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् । दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भ्वेन्नरः ।। २८६.

पलाशाच्या तेलाचा एक कर्ष प्रमाण मधासोबत सहा महिने घेतल्यास, आणि दूधाचे सेवन केल्यास, माणूस पाचशे वर्षे जगतो आणि हजार वर्षांचे आयुष्य मिळवतो.

ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् । मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्य्या रजः पलं ।। २८६.

ज्योतिषमतीच्या पानांचा रस दूधासोबत आणि त्रिफळा घेतल्यास, त्यानंतर मध आणि तूपासोबत तसेच शतावरीचे एक पळ चूर्ण घेतल्यास उत्तम लाभ होतो.

क्षौद्राज्यैः पयसा वापि निर्गुण्‌डी रोगमृत्युजित् । रुदन्तिकाकज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित् ।। २८६.

मध, तूप किंवा दूधासोबत निर्गुंडी घेतल्यास रोग आणि मृत्यूवर विजय मिळतो. रुदंतिका गोंद मधासोबत खाल्ल्यास आणि दूधाचे अन्न घेतल्यास मृत्यूवर विजय मिळतो.

कर्षं भृङ्गरसेनापि रोगजीच्चामरो भवेत् । रुदन्तिकाज्यमधुभुक् दुग्धभोजी च मृत्युजित् ।। २८६.

भृंगराज रसाचा एक कर्ष प्रमाण घेतल्यास रोग आणि पांढरे केस दूर होतात. रुदंतिका गोंद मधासोबत खाल्ल्यास आणि दूधाचे अन्न घेतल्यास मृत्यूवर विजय मिळतो.

कर्षचूर्णं हरीतक्या भावितं भृङ्गराड्रसैः । घृतेन मधुना सेव्य त्रिशतायुश्च रोगजित् ।। २८६.

भृंगराज रसात भिजवलेले हरितकीचे एक कर्ष चूर्ण, तूप आणि मधासोबत घेतल्यास माणूस तीनशे वर्षे जगतो आणि रोगांवर विजय मिळवतो.

वाराहिका भृङ्गरसं लोहचूर्णं शतावरी । साज्यं कर्षं पञ्चशती कार्त्तचूर्णं शतावरी ।। २८६.

वाराहिका, भृंगराज रस, लोह चूर्ण, शतावरी तूपासोबत, हे सर्व एक कर्ष प्रमाण घेतल्यास, अशा प्रकारे तयार केलेले शतावरीचे चूर्ण घेतल्याने पाचशे वर्षांचे आयुष्य मिळते.

भावितं भृङ्गराजेन मध्वाज्यन्त्रिशती भवेत् । ताम्रं मृतं मृततुल्यं गन्धकञ्च कुमारिका ।। २८६.

भृंगराज, मध आणि तूप यांच्यात तयार केलेले औषध घेतल्यास तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते. तांबे शुद्ध करून, गंधक आणि कोरफड यांसोबत घेतल्यासही लाभ होतो.

रसैविमृज्य द्वे गुञ्जे साज्यं पञ्चशताब्दवान् । अश्वगन्धा पलं तैलं साज्यंखण्डं शताब्दवान् ।। २८६.

पाऱ्यात घासून दोन गुंजा तूपासोबत घेतल्यास पाचशे वर्षांचे आयुष्य मिळते. अश्वगंधेचे एक पळ तेल तूप आणि साखरेसोबत घेतल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते.

पलम्पुनर्न्नवाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् । अशोकचूर्णस्य पलं मध्वाज्यं पयसार्त्तिन्त् ।। २८६.

पुनर्नवाचे एक पळ चूर्ण मध, तूप आणि दूधासोबत पिल्यास; तसेच अशोकाचे एक पळ चूर्ण मध, तूप आणि दूधासोबत घेतल्यास लाभ होतो.

तिलस्य तैलं समधु नस्यात् कृष्णकचः शती । कर्षमक्षं समध्वाज्यं शतायुः पयसा पिवन् ।। २८६.

तीळ तेल आणि मध नस्य म्हणून घेतल्यास केस शंभर वर्षे काळे राहतात. अक्षाचे एक कर्ष मध आणि तूपासोबत दूधात पिल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते.

अभयं सगुडञ्जग्ध्वा घृतेन मधुरादिभिः । दुग्धान्नभुक् कृष्णकेशोऽरोगी पञ्चशताब्दवान् ।। २८६.

हरितकी गुळासोबत, तूप आणि गोड पदार्थांसोबत खाल्ल्यास, दूध-भाताचे अन्न घेतल्यास, माणूस काळे केस, निरोगी शरीर आणि पाचशे वर्षांचे आयुष्य मिळवतो.

पलङ्कुष्माण्डिकाचूर्णं मध्वाज्यपयसा पिवन् । मासं दुग्धान्नभोजी च सहस्रायुविंशोगवान् ।। २८६.

कुश्मांडिकेचे एक पळ चूर्ण मध, तूप आणि दूधासोबत एक महिना घेतल्यास, दूध-भाताचे अन्न घेतल्यास, माणूस हजार वर्षे जगतो आणि बलवान राहतो.

शालूकचूर्णं भृङ्गाज्यं समध्वाज्यं शताब्दकृतं । कटुतुम्बीतैलनस्यं कर्षं शतद्वयाब्दवान् ।। २८६.

शालूकाचे चूर्ण भृंगराज तूप आणि मधासोबत घेतल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते. कटुतुंबी तेलाचे एक कर्ष नस्य घेतल्यास दोनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते.

त्रिफला पिप्पली शुण्ठी सेविता त्रिशताव्दकृत् । शतावर्य्याः पूर्वयोगः सहस्रायुर्बलातिकृत् ।। २८६.

त्रिफळा, पिंपळी आणि सुंठ घेतल्यास तीनशे वर्षांचे आयुष्य मिळते. यापूर्वी सांगितलेल्या शतावरीच्या योगाने हजार वर्षांचे आयुष्य आणि अपार बळ मिळते.

चित्रकेन तथा पूर्वस्तथा शुण्ठीविडङ्गतः । लोहेन भृङ्गराजेन बलया निम्बपञ्चकैः ।। २८६.

चित्रक, तसेच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, सुंठ आणि विडंग; लोह, भृंगराज, बळ आणि नीमाच्या पाच भागांसोबत घेतल्यास लाभ होतो.

खदिरेण च निर्गुण्ड्या कण्टकार्य्याथ वासकात् । वर्षाभुवा तद्रसैर्वा भावितो वटिकाकृतः ।। २८६.

खदिर, निर्गुंडी, कंटकारी आणि वासकासोबत किंवा वर्षाभूच्या रसात तयार करून वटी बनवली तर उत्तम लाभ मिळतो.

चूर्णङ्‌घृतैर्वा मधुना गुडाद्यैर्वारिणा तथा । ॐ ह्रूं स इति मन्त्रेण मन्त्रितो योगराजकः ।। २८६.

तूप, मध, गूळ किंवा पाण्यात मिसळलेल्या चूर्णांनी, 'ॐ ह्रूं स' या मंत्राने योगराजकाचे पूजन करावे.

मृतसञ्जीवनीकल्पो रोगमृत्युञ्जयो भवेत् । सुरासुरैश्च मुनिभिः सेविताः कल्पसागराः ।। २८६.

हे मृतांना जिवंत करणारे असून, रोग व मृत्यूवर विजय मिळवणारे आहे; या उपायांचे सागर देव, दैत्य आणि ऋषींनी वापरले आहेत.

गजायुर्वेदं प्रोवाच पालकाप्योऽङ्गराजकं ।। २८६.

पालकाप्य यांनी हत्तींचे आयुर्वेद आणि अंगराजक शिकवले.

पालकाप्य उवाच गजलक्षअम चिकित्साञ्च लोमपाद वदामि ते । दीर्घहस्ता महोच्छ्‌वासाः प्रशस्तास्ते सहिष्णवः ।। २८७.

पालकाप्य म्हणाले: लोमपाद, मी तुला हत्तींच्या गुणधर्मांची आणि उपचारांची माहिती सांगतो; ज्यांचे सोंड लांब असते आणि श्वास खोल असतो, असे हत्ती उत्तम आणि सहनशील मानले जातात.

विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश्च ये । दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं ।। २८७.

ज्यांच्या पायांना वीस किंवा अठरा नखं आहेत, जे थंड ऋतूत उत्साही असतात, ज्यांचा उजवा दात वर असतो आणि शरीर मजबूत व ढगासारखे असते—

हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो ये च मूढा मतङ्गजाः । वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः ।। २८७.

गर्भवती हत्तीणी आणि गोंधळलेल्या हत्तींचा रंग, स्वभाव, ताकद, रूप, तेज, बांधा आणि वेग—