अग्निपुराणम्

विड़ङ्गसैन्धवक्षारमृत्रेनापि हरीतकी । शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः ।। २८५.

विरंग, सैंधव, क्षार आणि मूत्र यांच्याने हरितकी घ्यावी; तसेच शल्लकी, वडरी, जांभूळ, पियाळ, आंबा आणि अर्जुनाची सालही उपयुक्त आहे.

पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शोणितवारणाः । विल्वाम्रधातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः ।। २८५.

हे सर्व दूध आणि मधासह घेतल्यास, वेगळ्या वेगळ्या प्रकारे रक्तस्राव थांबतो; बिल्व, आंबा, धातकी, पाठा, सुंठ आणि मोच्याची साल समप्रमाणात घ्यावी.

पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुड़तक्रेण दुर्जयम् । चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम् ।। २८५.

हे सर्व घेतल्यास, ताक, चांगेरी, कोळ, दह्याचे पाणी, सुंठ आणि क्षार यांच्याने मिसळून अतिसार जरी कठीण असला तरी थांबवता येतो.

घृततयुक्क्काथितं पेयं गुदभ्रंसे रुजापहम् । विड़ङ्गातिविषामुस्तं दारुपाठाकलिङ्गकम् ।। २८५.

तूप घालून केलेला काढा गुदभ्रंशात प्यावा, त्यामुळे वेदना कमी होते; यात विरंग, अतिविष, मुस्ता, दारु, पाठा आणि कलिंग घालावे.

मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् । शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुड़ेन वा ।। २८५.

काळी मिरी मिसळल्यास सूज आणि अतिसार नाहीसे होतात; किंवा साखर, सैंधव, सुंठ आणि काळे मध किंवा गूळ घालूनही उपयुक्त ठरते.

द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी । त्रिफला पिप्पलीयुक्ता समध्वाज्या तथैव सा ।। २८५.

दोन दोन हरितकी दररोज खाल्ल्यास, मनुष्य शंभर वर्षे सुखाने जगतो; त्रिफळा आणि पिंपळी मध व तुपासह समप्रमाणात घेतल्यास तसाच लाभ होतो.

चूर्णमामलकं तेन सुरसेन तु भावितम् । मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्‌वा स्त्रीशः पयः पिवेत् ।। २८५.

आवळ्याचे चूर्ण सुरसेनासह तयार करून, त्यात मध, तूप आणि साखर मिसळून चाटावे; स्त्रियांनी हे घेतल्यावर दूध प्यावे.

मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस्तथा । चूर्णभागैः समांशैश्च पचेत् पिप्पलिकां शुभां ।। २८५.

पिप्पळी, तांदूळ, बार्ली आणि गहू यांच्या समप्रमाणातील पूड एकत्र करून, त्याची एक छान पाककृती तयार करावी.

तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः । नवश्चटकवज्जम्भेद्‌ दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम् ।। २८५.

ती पाककृती खाल्ल्यानंतर साखर घातलेले दूध प्यावे; असे केल्यास, स्त्रीला नक्कीच दहा दिवसांत गर्भधारणा होते, जशी पक्षी अंडी घालतात.

समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च । एतत् क्षीरेण दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनाशनं ।। २८५.

समंगा, धातकीची फुले, लोध्र आणि नीलकमळ हे दुधात मिसळून स्त्रियांना द्यावे; हे गर्भाशयाचे विकार दूर करते.

वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं । पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान् ।। २८५.

विजा, कौरंटक, मधुक, शुभ्र चंदन, कमळ आणि नीलकमळाची मुळे, मधुक, साखर आणि तीळ —

द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्थापनमुत्तमं । देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं ।। २८५.

गर्भ हलत असल्यास, हे उत्तम गर्भधारणेस मदत करणारे आहे: देवदारू, नभ, कुष्ट, नलद आणि विश्वभेषज.

लेपः काञ्जिकसम्पिष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्त्तिनुत् । वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं सिन्धूत्थं कर्णशूलनुत् ।। २८५.

कांजीत मिसळलेला आणि तेल घातलेला लेप डोक्यावरील वेदना कमी करतो; तो कापडातून गाळून कोमट करून टाकल्यास, वाऱ्यामुळे होणारे कानाचे दुखणेही कमी होते.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसः पृथक् । बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकैः पिवेत् ।। २८५.

लसूण, ओलं आले, शेवग्याची शेंग किंवा केळ्याचा रस वेगवेगळा काढावा आणि त्यात बला, शतावरी, रास्ना, अमृता आणि मैरीयक यांच्या पूड मिसळून प्यावे.

त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं । त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थैर्घृतं सिद्धं पिवेन्नरः ।। २८५.

त्रिफळा घातलेले तूप हे डोळ्यांतील अंधुकपणा दूर करण्यासाठी सर्वोत्तम आहे; त्रिफळा, व्योष आणि सैंधव घालून सिद्ध केलेले तूप प्यावे.

चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं कफरोगनुत् । नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं ।। २८५.

नीलकमळाच्या केसरात गायीच्या शेणाचा रस मिसळावा; हे डोळ्यांसाठी हितकारक, दृष्टी स्पष्ट करणारे, रुचकर, पचन वाढवणारे आणि कफाचे विकार कमी करणारे आहे.

गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं । यष्टिमधुवचाकृष्णावीजानं गुटजस्य च ।। २८५.

ही गोळी किंवा अंजन दिवसा किंवा रात्री आंधळेपण असणाऱ्यांसाठी उपयुक्त आहे; यात यष्टिमधू, वचा, कृष्णा बी आणि गुटज यांचा समावेश असतो.

कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनायसः । स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम् ।। २८५.

निंबाच्या काढ्यात काढा मिसळून तयार केलेला काढा उलटीसाठी द्यावा; स्निग्ध आणि घाम येणाऱ्यांना कोमट पाणी पिण्यास द्यावे, जे शौचास मदत करते.

अन्य्था योजितं कुर्य्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं। पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत् ।। २८५.

इतर वेळी मंदाग्नी, जडपणा आणि भूक न लागणे यासाठी वेगळा उपाय करावा; पथ्या, सैंधव आणि कृष्णा यांच्या पूडीत कोमट पाणी घालून प्यावे.

विरेकः सर्व्वरोगघनः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः । सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः ।। २८५.

नाराच नावाचा विरेचन सर्व रोग दूर करणारा आणि उत्तम आहे; हे सिद्ध योग आत्रेय ऋषींनी मुनींना सांगितले.

सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि ।। २८५.

हे सर्व योग सुश्रुतांनी प्रशंसा केलेले असून, सर्व रोग दूर करणारे आणि श्रेष्ठ आहेत.

धन्वन्तरिरुवाच कल्पान्मृत्युञ्चयान्वक्ष्ये ह्यायुर्द्दान्रोगमर्द्दनान् । त्रिशती रोगहा सेव्या मध्वाज्यत्रिफलामृता ।। २८६.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी मृत्यूवर विजय मिळवण्याचे, दीर्घायुष्य देणारे आणि रोग नष्ट करणारे उपाय सांगतो; मध, तूप, त्रिफळा आणि अमृता यांसह वापरावयाची त्रिशत योग रोग दूर करतात.

पलं पलार्द्धं कर्षं वा त्रिफलां सकलां तथा । विल्वतैलस्य नस्यञ्च मासं पञ्चशती कवि ।। २८६.

एक पळ, अर्धा पळ किंवा एक कर्ष त्रिफळा पूर्ण घ्यावी आणि बेलाच्या तेलाचे नस्य करावे; हे पाच महिने करावे, हे ऋषिवर.

रीगापमृत्युबलिजत् तिलं भल्लातकं तथा । पञ्चाङ्गं वाकुचीचूर्णं षण्मासं शकदिरोदकैः ।। २८६.

अकाळी मृत्यू टाळण्यासाठी, तीळ, भल्लातक आणि वाकुचीच्या पंचांगाची पूड सहा महिने ऊसाच्या रसासोबत घ्यावी.

क्काथैः कुष्ठञ्जयेत् सेव्यं चूर्णं लीलकुरुण्टजम् । क्षीरेण मधुना वापि शतायुः खण्डदुग्धभुक् ।। २८६.

काढ्यांनी कुष्ठरोग जिंकावा; लिला आणि कुरुंटक यांची पूड दूध किंवा मधासोबत घ्यावी, किंवा ज्यांनी आंबट दूध खाल्ले आहे त्यांनी शंभर वर्षे जगावे.

मध्वाज्यशुण्ठीं संसेव्य पलं प्रातः स मृत्युजित् । बलीपलितजिज्जीवेन्माण्डूकी चूर्णदुग्धपाः ।। २८६.

मध, तूप आणि सुंठ यांचे एक पळ प्रमाण सकाळी घेतल्यास माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो. जो माणूस मांडूकीचे चूर्ण दूधासोबत पितो, तो बळकट राहतो, केस पांढरे होत नाहीत आणि दीर्घायुषी होतो.

उच्चटामधुना कर्ष पयःपा मृत्युजिन्नरः । मध्वाज्यैः पयसा वापि निर्गुण्डी रोगमृत्युजित् ।। २८६.

उच्चटा हे मध आणि दूधासोबत एक कर्ष प्रमाण घेतल्यास माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो. तसेच, मध, तूप किंवा दूधासोबत निर्गुंडी घेतल्यास रोग आणि मृत्यू दोन्ही दूर राहतात.

पलाशतैलं कर्षैकं षण्मासं मधुना पिवेत् । दुग्धभोजी पञ्चशती सहस्रायुर्भ्वेन्नरः ।। २८६.

पलाशाच्या तेलाचा एक कर्ष प्रमाण मधासोबत सहा महिने घेतल्यास, आणि दूधाचे सेवन केल्यास, माणूस पाचशे वर्षे जगतो आणि हजार वर्षांचे आयुष्य मिळवतो.

ज्योतिष्मतीपत्ररसं पयसा त्रिफलां पिवेत् । मधुनाज्यन्ततस्तद्वत् शतावर्य्या रजः पलं ।। २८६.

ज्योतिषमतीच्या पानांचा रस दूधासोबत आणि त्रिफळा घेतल्यास, त्यानंतर मध आणि तूपासोबत तसेच शतावरीचे एक पळ चूर्ण घेतल्यास उत्तम लाभ होतो.