अग्निपुराणम्

द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका । कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां ।। २८५.

दोन प्रकारचे क्षार, शाद्वला, दंती, स्वर्णक्षिरी आणि विषाणिका—हे सर्व एकत्र करून कोळाच्या आकाराची गोळी तयार करावी आणि ती सौवीरकासह घ्यावी.

शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके । क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम् ।। २८५.

सूज, फोड किंवा पोटाचे विकार यासाठी, दारु, वर्षाभू आणि सुंठ यांच्याने सिद्ध केलेले दूध सूज कमी करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.

सेकस्तथार्कवर्षाभूनिम्बक्काथेन शोथजित् । व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि ।। २८५.

अर्क, वर्षाभू आणि निम्बाच्या सालीने शेक दिल्यास सूज कमी होते; व्योष घालून पलाशाच्या राखेचे पाणी तीनपट प्रमाणात तयार करावे.

साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः । विश्वक्सेनावनिर्ग्गुण्डीसाधितं चापि लावणं ।। २८५.

वरीलप्रमाणे सिद्ध केलेले तूप जेव्हा प्यायले जाते, तेव्हा मूळव्याध नक्कीच बरी होते; तसेच विश्वक्सेना, अवनिगुंडी इत्यादींनी सिद्ध केलेले मीठही उपयुक्त आहे.

विड़ङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः । तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा ।। २८५.

विरंग, अनलसिंधू, हरस्ना, ग्रक्षार आणि दारु यांच्याने चारपट प्रमाणात केलेले तेल, किंवा तिखट द्रव्ये व पाणी यांच्याने सिद्ध केलेले तेल वापरावे.

गणअडमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् । शटीकुनागबलयक्काथः क्षीरससे युतम् ।। २८५.

गाठी कमी करणारे हे तेल अभ्यंगासाठी वापरल्यास गलगंड कमी होतो; शटी, कुना, बला, यक्काथ व दूध आणि ताक यांच्याने तयार करावे.

पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धंक्षये हितम् । वचाविड़भयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान् ।। २८५.

पयस्या, पिंपळी आणि वासा यांचा कालक योग्य प्रकारे सिद्ध केल्यास क्षयात उपयोगी ठरतो; वचा, वीरभय, सुंठ, हिंग, कुष्ठ आणि अग्निदीपक द्रव्येही घ्यावीत.

द्वित्रिषट्‌चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् । चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत् ।। २८५.

दोन, तीन, सहा, चार, एक, सात, पाच आणि पन्नास या प्रमाणात तयार केलेले चूर्ण घेतल्यास गुल्म, पोटदुखी, वेदना आणि खोकला नाहीसे होतात.

पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् । मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्द्दनी ।। २८५.

पाठा, निकुंभ, त्रिकटु, त्रिफळा आणि अग्नि यांचे चूर्ण तयार करून, मूत्रात गोळ्या बनवाव्यात; या गोळ्या गुल्म, प्लीहा वगैरे विकार दूर करतात.

वासानिम्बपटोलानि त्रिफला वातपित्तनुत् । लिह्यात् क्षौद्रेण विड़ङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम् ।। २८५.

वासा, निम्ब, पटोळा आणि त्रिफळा हे वात-पित्त कमी करतात; विरंगाचे चूर्ण मधात मिसळून चाटावे—हे कृमी नष्ट करते.

विड़ङ्गसैन्धवक्षारमृत्रेनापि हरीतकी । शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः ।। २८५.

विरंग, सैंधव, क्षार आणि मूत्र यांच्याने हरितकी घ्यावी; तसेच शल्लकी, वडरी, जांभूळ, पियाळ, आंबा आणि अर्जुनाची सालही उपयुक्त आहे.

पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शोणितवारणाः । विल्वाम्रधातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः ।। २८५.

हे सर्व दूध आणि मधासह घेतल्यास, वेगळ्या वेगळ्या प्रकारे रक्तस्राव थांबतो; बिल्व, आंबा, धातकी, पाठा, सुंठ आणि मोच्याची साल समप्रमाणात घ्यावी.

पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुड़तक्रेण दुर्जयम् । चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम् ।। २८५.

हे सर्व घेतल्यास, ताक, चांगेरी, कोळ, दह्याचे पाणी, सुंठ आणि क्षार यांच्याने मिसळून अतिसार जरी कठीण असला तरी थांबवता येतो.

घृततयुक्क्काथितं पेयं गुदभ्रंसे रुजापहम् । विड़ङ्गातिविषामुस्तं दारुपाठाकलिङ्गकम् ।। २८५.

तूप घालून केलेला काढा गुदभ्रंशात प्यावा, त्यामुळे वेदना कमी होते; यात विरंग, अतिविष, मुस्ता, दारु, पाठा आणि कलिंग घालावे.

मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् । शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुड़ेन वा ।। २८५.

काळी मिरी मिसळल्यास सूज आणि अतिसार नाहीसे होतात; किंवा साखर, सैंधव, सुंठ आणि काळे मध किंवा गूळ घालूनही उपयुक्त ठरते.

द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी । त्रिफला पिप्पलीयुक्ता समध्वाज्या तथैव सा ।। २८५.

दोन दोन हरितकी दररोज खाल्ल्यास, मनुष्य शंभर वर्षे सुखाने जगतो; त्रिफळा आणि पिंपळी मध व तुपासह समप्रमाणात घेतल्यास तसाच लाभ होतो.

चूर्णमामलकं तेन सुरसेन तु भावितम् । मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्‌वा स्त्रीशः पयः पिवेत् ।। २८५.

आवळ्याचे चूर्ण सुरसेनासह तयार करून, त्यात मध, तूप आणि साखर मिसळून चाटावे; स्त्रियांनी हे घेतल्यावर दूध प्यावे.

मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस्तथा । चूर्णभागैः समांशैश्च पचेत् पिप्पलिकां शुभां ।। २८५.

पिप्पळी, तांदूळ, बार्ली आणि गहू यांच्या समप्रमाणातील पूड एकत्र करून, त्याची एक छान पाककृती तयार करावी.

तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः । नवश्चटकवज्जम्भेद्‌ दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम् ।। २८५.

ती पाककृती खाल्ल्यानंतर साखर घातलेले दूध प्यावे; असे केल्यास, स्त्रीला नक्कीच दहा दिवसांत गर्भधारणा होते, जशी पक्षी अंडी घालतात.

समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च । एतत् क्षीरेण दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनाशनं ।। २८५.

समंगा, धातकीची फुले, लोध्र आणि नीलकमळ हे दुधात मिसळून स्त्रियांना द्यावे; हे गर्भाशयाचे विकार दूर करते.

वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं । पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान् ।। २८५.

विजा, कौरंटक, मधुक, शुभ्र चंदन, कमळ आणि नीलकमळाची मुळे, मधुक, साखर आणि तीळ —

द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्थापनमुत्तमं । देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं ।। २८५.

गर्भ हलत असल्यास, हे उत्तम गर्भधारणेस मदत करणारे आहे: देवदारू, नभ, कुष्ट, नलद आणि विश्वभेषज.

लेपः काञ्जिकसम्पिष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्त्तिनुत् । वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं सिन्धूत्थं कर्णशूलनुत् ।। २८५.

कांजीत मिसळलेला आणि तेल घातलेला लेप डोक्यावरील वेदना कमी करतो; तो कापडातून गाळून कोमट करून टाकल्यास, वाऱ्यामुळे होणारे कानाचे दुखणेही कमी होते.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसः पृथक् । बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकैः पिवेत् ।। २८५.

लसूण, ओलं आले, शेवग्याची शेंग किंवा केळ्याचा रस वेगवेगळा काढावा आणि त्यात बला, शतावरी, रास्ना, अमृता आणि मैरीयक यांच्या पूड मिसळून प्यावे.

त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं । त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थैर्घृतं सिद्धं पिवेन्नरः ।। २८५.

त्रिफळा घातलेले तूप हे डोळ्यांतील अंधुकपणा दूर करण्यासाठी सर्वोत्तम आहे; त्रिफळा, व्योष आणि सैंधव घालून सिद्ध केलेले तूप प्यावे.

चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं कफरोगनुत् । नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं ।। २८५.

नीलकमळाच्या केसरात गायीच्या शेणाचा रस मिसळावा; हे डोळ्यांसाठी हितकारक, दृष्टी स्पष्ट करणारे, रुचकर, पचन वाढवणारे आणि कफाचे विकार कमी करणारे आहे.

गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं । यष्टिमधुवचाकृष्णावीजानं गुटजस्य च ।। २८५.

ही गोळी किंवा अंजन दिवसा किंवा रात्री आंधळेपण असणाऱ्यांसाठी उपयुक्त आहे; यात यष्टिमधू, वचा, कृष्णा बी आणि गुटज यांचा समावेश असतो.

कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनायसः । स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम् ।। २८५.

निंबाच्या काढ्यात काढा मिसळून तयार केलेला काढा उलटीसाठी द्यावा; स्निग्ध आणि घाम येणाऱ्यांना कोमट पाणी पिण्यास द्यावे, जे शौचास मदत करते.

अन्य्था योजितं कुर्य्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं। पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत् ।। २८५.

इतर वेळी मंदाग्नी, जडपणा आणि भूक न लागणे यासाठी वेगळा उपाय करावा; पथ्या, सैंधव आणि कृष्णा यांच्या पूडीत कोमट पाणी घालून प्यावे.