अग्निपुराणम्

त्रिककटुत्रिफलाक्काथं९ सक्षारलवणं पिवेत् । कफवातात्मकेष्वेव विंरेकः कफवृद्धिनुत् ।। २८५.

त्रिकटू आणि त्रिफळाचा काढा क्षार व मीठ घालून प्यावा; कफ व वाताच्या विकारात हे विरेचन केल्याने वाढलेला कफ कमी होतो.

पिप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः । क्काथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं ।। २८५.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ, वाचा, चित्रक आणि सुंठ यांचा काढा किंवा पाण्यात मिसळून प्यायल्यास आमवाताचे विकार नाहीसे होतात.

रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं । पिवेत् सर्वाड्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे ।। २८५.

रास्ना, गुडुची, एरंड, देवदारू आणि उत्तम औषधी यांचा काढा सर्व अंगातील वात, सांधे, हाडे आणि मज्जा यांना होणाऱ्या विकारांवर घ्यावा.

दशमूलकषायं वा पिवेद्वा नागराम्भसा । सुण्ठीगोक्षुरकक्काथः प्रातः प्रातर्न्निषेवितः ।। २८५.

दशमूळाचा काढा किंवा सुंठ व गोक्षुराचा काढा रोज सकाळी प्यावा; किंवा नागरयुक्त पाणीही घेता येते.

सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः । समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश्च तैलकं ।। २८५.

प्रसारणीच्या मूळ, पान आणि फांदीपासून केलेले तेल सायटिका किंवा कटीच्या वातामुळे होणाऱ्या वेदना व अपचनावर उपयुक्त आहे.

गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्काथमेव च । प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात् । २८५.

गुडुची आणि सुरसा यांचा कळक, चूर्ण किंवा काढा दीर्घकाळ घेतल्यास वात व रक्ताचे विकार दूर होतात.

पिप्पली वर्द्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन् वा । पटोलत्रिफलातीव्रकटुकामृतसाधितं ।। २८५.

पिंपळी किंवा वाढणारी पिंपळी पथ्या किंवा गुळासोबत घ्यावी; पटोळा, त्रिफळा आणि तिखट अमृता हेही उपयुक्त आहेत.

पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं । गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भ्सा ।। २८५.

हे औषध शिजवून प्यायल्यास जळजळ, वात व रक्ताचे विकार लवकर बरे होतात; गुग्गुळ, गरम किंवा थंड गुडुची व त्रिफळाच्या पाण्यात मिसळून घेतल्यासही फायदा होतो.

बलापुनर्न्नवैरण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः । सहिङ्गु लवणैः पीतं सद्यो वातरुजापहं ।। २८५.

बला, पुनर्नवा, एरंड, दोन्ही वृहती आणि गोक्षुर यांचा काढा, हिंग व मीठ घालून प्यायल्यास वातामुळे होणाऱ्या वेदना लगेचच नाहीशा होतात.

कार्षिकं पिप्पलीलमूलं पञ्चैव लवणानि च । पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफ्ला त्रिवृता वचा ।। २८५.

शेतकरी वापरतात त्या पिंपळीच्या मुळांसह, पाच प्रकारची मीठ, पिंपळी, चित्रक, सुंठ, त्रिफळा, त्रिवृत आणि वचा हे एकत्र घ्यावेत.

द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका । कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां ।। २८५.

दोन प्रकारचे क्षार, शाद्वला, दंती, स्वर्णक्षिरी आणि विषाणिका—हे सर्व एकत्र करून कोळाच्या आकाराची गोळी तयार करावी आणि ती सौवीरकासह घ्यावी.

शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके । क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम् ।। २८५.

सूज, फोड किंवा पोटाचे विकार यासाठी, दारु, वर्षाभू आणि सुंठ यांच्याने सिद्ध केलेले दूध सूज कमी करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.

सेकस्तथार्कवर्षाभूनिम्बक्काथेन शोथजित् । व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि ।। २८५.

अर्क, वर्षाभू आणि निम्बाच्या सालीने शेक दिल्यास सूज कमी होते; व्योष घालून पलाशाच्या राखेचे पाणी तीनपट प्रमाणात तयार करावे.

साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः । विश्वक्सेनावनिर्ग्गुण्डीसाधितं चापि लावणं ।। २८५.

वरीलप्रमाणे सिद्ध केलेले तूप जेव्हा प्यायले जाते, तेव्हा मूळव्याध नक्कीच बरी होते; तसेच विश्वक्सेना, अवनिगुंडी इत्यादींनी सिद्ध केलेले मीठही उपयुक्त आहे.

विड़ङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः । तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा ।। २८५.

विरंग, अनलसिंधू, हरस्ना, ग्रक्षार आणि दारु यांच्याने चारपट प्रमाणात केलेले तेल, किंवा तिखट द्रव्ये व पाणी यांच्याने सिद्ध केलेले तेल वापरावे.

गणअडमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् । शटीकुनागबलयक्काथः क्षीरससे युतम् ।। २८५.

गाठी कमी करणारे हे तेल अभ्यंगासाठी वापरल्यास गलगंड कमी होतो; शटी, कुना, बला, यक्काथ व दूध आणि ताक यांच्याने तयार करावे.

पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धंक्षये हितम् । वचाविड़भयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान् ।। २८५.

पयस्या, पिंपळी आणि वासा यांचा कालक योग्य प्रकारे सिद्ध केल्यास क्षयात उपयोगी ठरतो; वचा, वीरभय, सुंठ, हिंग, कुष्ठ आणि अग्निदीपक द्रव्येही घ्यावीत.

द्वित्रिषट्‌चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् । चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत् ।। २८५.

दोन, तीन, सहा, चार, एक, सात, पाच आणि पन्नास या प्रमाणात तयार केलेले चूर्ण घेतल्यास गुल्म, पोटदुखी, वेदना आणि खोकला नाहीसे होतात.

पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् । मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्द्दनी ।। २८५.

पाठा, निकुंभ, त्रिकटु, त्रिफळा आणि अग्नि यांचे चूर्ण तयार करून, मूत्रात गोळ्या बनवाव्यात; या गोळ्या गुल्म, प्लीहा वगैरे विकार दूर करतात.

वासानिम्बपटोलानि त्रिफला वातपित्तनुत् । लिह्यात् क्षौद्रेण विड़ङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम् ।। २८५.

वासा, निम्ब, पटोळा आणि त्रिफळा हे वात-पित्त कमी करतात; विरंगाचे चूर्ण मधात मिसळून चाटावे—हे कृमी नष्ट करते.

विड़ङ्गसैन्धवक्षारमृत्रेनापि हरीतकी । शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः ।। २८५.

विरंग, सैंधव, क्षार आणि मूत्र यांच्याने हरितकी घ्यावी; तसेच शल्लकी, वडरी, जांभूळ, पियाळ, आंबा आणि अर्जुनाची सालही उपयुक्त आहे.

पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शोणितवारणाः । विल्वाम्रधातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः ।। २८५.

हे सर्व दूध आणि मधासह घेतल्यास, वेगळ्या वेगळ्या प्रकारे रक्तस्राव थांबतो; बिल्व, आंबा, धातकी, पाठा, सुंठ आणि मोच्याची साल समप्रमाणात घ्यावी.

पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुड़तक्रेण दुर्जयम् । चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम् ।। २८५.

हे सर्व घेतल्यास, ताक, चांगेरी, कोळ, दह्याचे पाणी, सुंठ आणि क्षार यांच्याने मिसळून अतिसार जरी कठीण असला तरी थांबवता येतो.

घृततयुक्क्काथितं पेयं गुदभ्रंसे रुजापहम् । विड़ङ्गातिविषामुस्तं दारुपाठाकलिङ्गकम् ।। २८५.

तूप घालून केलेला काढा गुदभ्रंशात प्यावा, त्यामुळे वेदना कमी होते; यात विरंग, अतिविष, मुस्ता, दारु, पाठा आणि कलिंग घालावे.

मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् । शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुड़ेन वा ।। २८५.

काळी मिरी मिसळल्यास सूज आणि अतिसार नाहीसे होतात; किंवा साखर, सैंधव, सुंठ आणि काळे मध किंवा गूळ घालूनही उपयुक्त ठरते.

द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी । त्रिफला पिप्पलीयुक्ता समध्वाज्या तथैव सा ।। २८५.

दोन दोन हरितकी दररोज खाल्ल्यास, मनुष्य शंभर वर्षे सुखाने जगतो; त्रिफळा आणि पिंपळी मध व तुपासह समप्रमाणात घेतल्यास तसाच लाभ होतो.

चूर्णमामलकं तेन सुरसेन तु भावितम् । मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्‌वा स्त्रीशः पयः पिवेत् ।। २८५.

आवळ्याचे चूर्ण सुरसेनासह तयार करून, त्यात मध, तूप आणि साखर मिसळून चाटावे; स्त्रियांनी हे घेतल्यावर दूध प्यावे.

मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस्तथा । चूर्णभागैः समांशैश्च पचेत् पिप्पलिकां शुभां ।। २८५.

पिप्पळी, तांदूळ, बार्ली आणि गहू यांच्या समप्रमाणातील पूड एकत्र करून, त्याची एक छान पाककृती तयार करावी.

तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः । नवश्चटकवज्जम्भेद्‌ दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम् ।। २८५.

ती पाककृती खाल्ल्यानंतर साखर घातलेले दूध प्यावे; असे केल्यास, स्त्रीला नक्कीच दहा दिवसांत गर्भधारणा होते, जशी पक्षी अंडी घालतात.